Το Ηπειρωτικό εκστρατευτικό σώμα στην Κρήτη (Ιανουάριος – Μάιος 1828)

Του Ναπολέων Σταμ. Δοκανάρη

Στο τέλος του 1827 και έπειτα από την ευνοϊκή τροπή που πήραν τα πράγματα για τους αγωνιζόμενους Έλληνες, ύστερα από τη ναυμαχία του Ναυαρίνου, αποφασίστηκε να αποσταλεί στην Κρήτη εκστρατευτικό σώμα για την αναζωπύρωση της επαναστάσεως στη Μεγαλόνησο. Ο εκπρόσωπος των Κρητικών στο Ναύπλιο Εμμανουήλ Αντωνιάδης βεβαίωνε ότι ολόκληρος η Κρήτη φλέγονταν από τον επαναστατικό πυρετό και ότι αρκούσε μια μόνο μικρή εκστρατευτική δύναμη από την Ελλάδα για να δώσει το έναυσμα της γενικής εξεγέρσεως του πληθυσμού. Ο Αντωνιάδης υπόσχονταν ότι την επιμελητεία και ολόκληρο το οικονομικό βάρος των επιχειρήσεων θα ανελάμβανε το Κρητικό Συμβούλιο.

Αποφασίστηκε λοιπόν η εκστρατεία και αναζητιόνταν η κεφαλή που θα ανελάμβανε το μεγάλο εγχείρημα. Όλοι και πρώτος ο Αρχιστράτηγος Τσώρτς στράφηκαν προς τον Ηπειρώτη, από το Δελβινάκι, στρατηγό Χατζημιχάλη -Νταλιάνη αρχηγό των άτακτων ιππικών επαναστατικών σωμάτων, που με το Ηπειρωτικό Σώμα του έδιδε τα εχέγγυα για την επιτυχή έκβαση της εκστρατείας. Και είναι βέβαιο ότι εάν οι υποσχέσεις του Αντωνιάδη έβγαιναν αληθινές η Ηπειρωτική εκστρατεία στην Κρήτη θα πετύχαινε τους αντικειμενικούς της σκοπούς. Έτσι στις αρχές του 1828 το Ηπειρωτικό Σώμα αναχωρούσε από το Ναύπλιο με τις ευχές όλων και την 5η Ιανουαρίου έφθασε στην Γραμβούσα. Το Ηπειρωτικό σώμα με αρχηγό το Χατζημιχάλη-Νταλιάνη και υπαρχηγό τον Κων/νο Παλάσκα από την Πρεμετή της Β. Ηπείρου, αποτελούνταν από 100 ιππείς και 400 πεζούς. Από τους 500 αυτούς άνδρες οι περισσότεροι ήταν Ηπειρώτες ή Ηπειρωτικής καταγωγής. Ο Χατζημιχάλης – Νταλιάνης φθάνοντας στην Γραμβούσα διαπίστωσε ότι τα πράγματα δεν ήσαν όπως του τα είχε παραστήσει ο Αντωνιάδης. Οι Κρήτες πολεμικοί αρχηγοί μπροστά στην πλημμυρίδα των ορδών του Μουσταφά Πασά που είχε ορισθεί από τον Μεχμέτ Άλυ της Αιγύπτου Διοικητής της Κρήτης με εντολή να καταπνίξει στο αίμα κάθε επαναστατική εκδήλωση δίσταζαν να αναμετρηθούν μαζί του και αρνιόνταν να λάβουν ενεργό μέρος στον αγώνα. Το χειρότερο δε από όλα ήταν ότι το Κρητικό Συμβούλιο αρνιόταν να αναλάβει την επιμελητεία και το οικονομικό βάρος των πολεμικών επιχειρήσεων. Η κατάσταση λοιπόν την οποία βρήκε ο Χατζημιχάλης στην Κρήτη ήταν περισσότερο από απελπιστική, αλλά ο Ηπειρώτης πολέμαρχος δεν ήταν από τους ανθρώπους εκείνους που εγκαταλείπουν το χρέος τους μπροστά στις οποιεσδήποτε δυσχέρειες. Αφού με ψυχραιμία μελέτησε την κατάσταση και τις δυνατότητες που είχε, αποφάσισε να δράσει κεραυνοβόλα με την πεποίθηση ότι έτσι θα έκαμπτε τους δισταγμούς των Κρητικών οπλαρχηγών και θα έπαιρναν ενεργό μέρος στον αγώνα. Εκείνο που επεδίωξε ο Χατζημιχάλης ήταν η εξεύρεση μιας βάσης εξορμήσεως που να παρείχε ασφάλεια στο Σώμα του και η εξοικονόμηση των απαραιτήτων πυρομαχικών για την έναρξη επιχειρήσεων ευρείας εκτάσεως με σκοπό την καταπόνηση του εχθρού στον ανορθόδοξο πόλεμο. Μια τέτοια θέση που να παρείχε ασφάλεια στο εκστρατευτικό σώμα ήταν το Φραγκοκάστελλο των Χανίων στα νότια της Κρήτης επί του Λιβυκού Πελάγους. Έσπευσε λοιπόν ο Χατζημιχάλης και κατέλαβε το Φραγκοκάστελλο, που προσέφερε ασφάλεια και μπορούσε να χρησιμοποιηθεί σαν άριστη βάση ανεφοδιασμού από ξηρά και από θάλασσα.

Για την προμήθεια των απαραιτήτων πυρομαχικών ο Χατζημιχάλης αποτάνθηκε στον Άγγλο φιλέλληνα Αξ/κό επιτετραμμένο των Δυνάμεων στη Γραμβούσα και εκείνος διαποτισμένος από φιλελληνικά αισθήματα του έστειλε τα ζητούμενα πυρομαχικά και εφόδια. Δυστυχώς όμως η εφοδιοπομπή εκείνη έπεσε στα χέρια των Σφακιανών, οι οποίοι εκράτησαν ένα μεγάλο μέρος από τα πυρομαχικά και τα εφόδια για τις δικές τους ανάγκες, όπως έγραψαν στο Χατζημιχάλη. Έτσι το Ηπειρωτικό Σώμα του Χατζημιχάλη όχι μόνο δεν ενισχύθηκε οικονομικά και στρατιωτικά από τους Κρητικούς, αλλά δυσκολεύτηκε στις προσπάθειες του ύστερα από την κατακράτηση μέρους των πολεμοφοδίων που τους είχε στείλει ο Άγγλος φιλέλληνας. Άλλος στη θέση του Χατζημιχάλη θα εγκατέλειπε τον αγώνα και θα έφευγε, αλλά ο Χατζημιχάλης ήταν φτιαγμένος από διαφορετικό μέταλλο από εκείνο που ήταν φτιαγμένοι οι άνθρωποι της γενιάς του, ήταν παραπάνω από υπεράνθρωπος και το Ηπειρωτικό Σώμα ολόκληρο είχε υπεράνθρωπες διαστάσεις. Είχαν έλθει στην Κρήτη για να πολεμήσουν και όχι για να διαπληκτισθούν. Θάνατος ή νίκη ήταν το έμβλημα τους. Στο άκουσμα της ελεύσεως του Ηπειρωτικού Σώματος με τον Χατζημιχάλη στην Κρήτη ο Αρβανίτης Μουσταφάς Πασάς κατατρόμαξε, είχε πείρα από το Ηπειρωτικό ντουφέκι και είχε γνώση της στρατιωτικής αξίας του Χατζημιχάλη και των Αξιωματικών του. Αλήθεια, πόσα κρύβει η μοίρα; Εκεί στις αφιλόξενες ακτές της Κρήτης ο Μουσταφάς Πασάς και οι Αρβανίτες του ηπειρωτικής καταγωγής, εξωμότες Χριστιανοί ποιος ξέρει από πότε και κάτω από ποιες συνθήκες, έρχονταν αντιμέτωποι με τους Ηπειρώτες του Χατζημιχάλη. Ο Μουσταφάς Πασάς για να κάνει το Χατζημιχάλη να παραιτηθεί των επιδιώξεων του και να φύγει από την Κρήτη, άρχισε μια πρωτοφανή για τα χρονικά της Κρήτης στρατολογία.

Πίστευε ότι μπροστά στον όγκο των δυνάμεων του ο γνώριμος του Χατζημιχάλης θα έπαιρνε τους Ηπειρώτες του και θα έφευγε και έτσι θα αποφεύγονταν η αιματοχυσία μεταξύ συμπατριωτών. Γιατί, πρέπει να το πούμε ο Μουσταφάς αισθανόταν τον εαυτόν του Ηπειρώτη και ήθελε να αποφύγει με κάθε θυσία τη σύγκρουση του με τον Χατζημιχάλη. Άρχισε λοιπόν ένας αγώνας ταχύτητας, ο Μουσταφάς βιάζονταν να συμπληρώσει τη στρατολογία του για να εμποδίσει το Χατζημιχάλη να εδραιωθεί στην Κρήτη και από θέσεως ισχύος να του επιβάλλει να επιστρέψει στην Ελλάδα άπραχτος. Από το άλλο πάλι μέρος ο Χατζημιχάλης βιάζονταν να προσβάλλει τους Τούρκους προτού προλάβουν να συμπληρώσουν τις πολεμικές τους προπαρασκευές και επιτυγχάνοντας μια θεαματική νίκη να πείσει τους Κρητικούς Οπλαρχηγούς να αφήσουν τους δισταγμούς τους και να πάρουν ενεργό μέρος στον αγώνα. Ο Μουσταφάς Πασάς αφού συγκέντρωσε τεράστιες στρατιωτικές δυνάμεις από όλη την Κρήτη σχεδίαζε να περάσει από τα Σφακιά σε μια θεαματική επίδειξη δυνάμεως και να τρομοκρατήσει τους Σφακιανούς σε τρόπο που να επιτύχει την ακινητοποίηση τους.

Αν πετύχαινε στο σχέδιο του αυτό ο Μουσταφάς θα του ήταν εύκολο να καταβάλει το Ηπειρωτικό εκστρατευτικό σώμα. Βέβαια όπως είπαμε και παραπάνω βασική επιδίωξη του Μουσταφά ήταν να εξαναγκάσει το Ηπειρωτικό Σώμα να εγκαταλείψει τον αγώνα και να αποχωρήσει στην Ελλάδα.

Ο Χατζημιχάλης που παρακολουθούσε τις κινήσεις του Μουσταφά και ήταν καλά πληροφορημένος για τις επιδιώξεις του πρόφθασε τον Τούρκο Πασά στο στάδιο των πολεμικών προπαρασκευών και προσπάθησε όσο του ήταν δυνατό να επισπεύσει τις δικές του πολεμικές προετοιμασίες. Το στρατηγικό δαιμόνιο του Χατζημιχάλη του έλεγε ότι χωρίς την συμπαράταξη των Κρητικών πολεμικών αρχηγών θα του ήταν αδύνατο να αναμετρηθεί με τις τεράστιες στρατιωτικές δυνάμεις του Μουσταφά. Για να εμποδίσει λοιπόν το Μουσταφά να συνενώσει τις πολεμικές του δυνάμεις και για να κάμψει τους δισταγμούς των Κρητικών πολεμικών αρχηγών να λάβουν ενεργό μέρος στον αγώνα αποφάσισε να δράση με ταχύτητα. Μια θεαματική νίκη επί μερικότερων Τουρκικών δυνάμεων θα έπειθε τους Σφακιανούς να δράξουν τα όπλα και να εμποδίσουν το Μουσταφά να περάσει από τη χώρα τους ατουφέκιστος. Η ευκαιρία που επιζητούσε ο Χατζημιχάλης του δόθηκε όταν την 7η Μαΐου του 1928 οι άνθρωποι του τον πληροφόρησαν ότι την επομένη μέρα ο Οσμάν της Ρεθύμνης με τις Τουρκικές στρατιωτικές δυνάμεις της περιοχής θα αναχωρούσε από τη Ρέθυμνο για τον Αποκορωνα με σκοπό να ενωθεί με τις δυνάμεις του Μουσταφά όπως είχε διαταχθεί από τον τελευταίο10. Στις 8 Μαΐου του 1828 οι δυνάμεις του Οσμάν Πασά βγήκαν αμέριμνες από τη Ρέθυμνο και βάδιζαν για τον Αποκορωνα. Ο Χατζημιχάλης αφού άφησε 100 άνδρες για φρουρά στο Φραγκοκάστελλο με το υπόλοιπο σώμα, τους 100 ιππείς του και συνεπικουρούμενος από το σώμα του αθάνατου κρητικού Οπλαρχηγού Μανουσογιαννάκη προσβάλλει αιφνιδιαστικά τις δυνάμεις του Οσμάν και τους προξενεί τέτοια σύγχυση και ταραχή ώστε από τους πρώτους πυροβολισμούς των επιτιθεμένων Ελλήνων οι Τούρκοι τράπηκαν σε άτακτη φυγή. Οι Τούρκοι άφησαν στο πεδίο της μάχης 40 νεκρούς, πολλούς τραυματίες και μεγάλο αριθμό αιχμαλώτων και πολεμοφοδίων τα οποία περιήλθαν στους Έλληνες. Έντρομος ο Οσμάν καβαλικεύει το άλογο του και φεύγει με όλη την ταχύτητα που μπορούσε να αναπτύξει το άλογο του, για να βρει ασφάλεια στα τείχη της Ρεθύμνης. Οι Έλληνες του Χατζημιχάλη, πεζούρα και καβαλαρία, καταδιώκουν τους Τούρκους με φοβερή ορμητικότητα. Οι Τούρκοι δε σταμάτησαν παρά μόνο μπροστά στα τείχη της Ρεθύμνης, εκεί ο υπαρχηγός των Τουρκικών δυνάμεων Ισκιντζής Αγάς για να μειώσει τις δυσμενείς εντυπώσεις, που προκλήθηκαν στους ομοφύλους του από την άτακτη φυγή, που είχε τραπεί το τουρκικό σώμα μπροστά σε μια χούφτα Έλληνες, ανασυντάσσει τις δυνάμεις των Τούρκων και προσπαθεί να σταματήσει τους Έλληνες πριν πλησιάσουν τα τείχη. Η σαστιμάρα όμως και ο πανικός που είχαν προκληθεί στις τάξεις των Τούρκων ήταν αδύνατο να σταματήσει τους φεύγοντες άτακτα Τούρκους. Ο Κων/νος Παλάσκας εντοπίζει τον Ισκιντζή Αγά με τη μικρή ιππική του δύναμη διαλύει και την τελευταία εστία αντιστάσεως των Τούρκων. Ο Παλάσκας κατεβαίνει από το άλογο του και επιχειρεί να συλλάβει ζωντανό τον Ισκιντζή Αγά, τέτοια εντολή είχε λάβει από τον Αρχηγό Χατζημιχάλη, μια μεγάλη τουρκική κεφαλή πρέπει να πιαστεί αιχμάλωτη για λόγους εντυπωσιακούς. Οι δυο άνδρες, Ισκιντζής Αγάς και Κων/νος Παλάσκας έρχονται στα χέρια, μια ομάδα Τούρκων φιλοτιμείται και έρχεται σε βοήθεια του Ισκιντζή.

Στο σημείο αυτό ο Κων/νος Παλάσκας βρέθηκε κυκλωμένος από 10 Τούρκους και κινδύνευε η ζωή του. Ο αθάνατος όμως Χατζημιχάλης, που παρακολουθούσε τη σκηνή από μακριά, διατάζει τον λαμπρό αξιωματικό του Γεώργιο Μανιάτη να σπεύσει σε βοήθεια του κινδυνεύοντα Παλάσκα. Σαν αετός χίμηξε ο Μανιάτης με μια ομάδα ιππέων, οι Τούρκοι στη θέα των παλληκαριών του Μανιάτη εγκαταλείπουν τον Αγά τους, και εισέρχονται στην ανοικτή ακόμη πύλη των τειχών της Ρεθύμνης . Τη στιγμή δε που τρεις στρατιώτες Τούρκοι κρατούσαν τον Ισκιντζή Αγά για να τον περάσουν μέσα στα τείχη και να τον σώσουν ο Γεώργιος Μανιάτης αρπάζει τον Ισκιντζή από τα χέρια των Τούρκων και τον αιχμαλωτίζει.

«Οι εξορμήσαντες -γράφει ο ιστορικός της Ελληνικής Επαναστάσεως Διονύσιος Κόκκινοςεπανήλθον εις το Φραγκοκάστελλον φέροντες τους αιχμαλώτους, και εξ ως επτά χιλιάδες ζώα που απεκόμισαν εκ του τόπου της επιδρομής και πολλά σιτάρια που εθέρισαν ταχέως εις την πεδιάδα«. Η επιτυχία της επιχειρήσεως αυτής ήταν θεαματική όπως την είχε επιδιώξει ο Χατζημιχάλης. Είχε δε άμεσες επιπτώσεις, το ηθικό των Ελλήνων ανέβηκε στο κατακόρυφο και πολλοί Κρητικοί οπλαρχηγοί προσανατολίζονταν να αφήσουν την αδράνεια και να λάβουν ενεργό μέρος στον Αγώνα. Από το άλλο μέρος οι Τούρκοι ανησύχησαν πολύ, αντιλαμβάνονταν ότι οι απειλές και οι φοβέρες του Μουσταφά έπεφταν στο κενό και ότι για να καταβάλουν τους πολεμιστές του Χατζημιχάλη θα έπρεπε να πολεμήσουν σκληρά. Περισσότερο όμως από όλους ανησύχησε ο Μουσταφάς που γνώριζε προσωπικά τον Χατζημιχάλη και είχε άμεση γνώση της πολεμικής αρετής των Ηπειρωτών του. Για να προλάβει λοιπόν πιο δυσάρεστες εξελίξεις ο Μουσταφάς Πασάς αποφάσισε να δράσει χωρίς χρονοτριβή.

Αφού πέρασε τη χώρα των Σφακίων χωρίς να του προβληθεί καμιά αντίσταση προχωρούσε προς το Φραγκοκάστελλο. Οι Σφακιανοί παρά τις καλές τους προθέσεις και την επιθυμία τους να βοηθήσουν τον Χατζημιχάλη, μπροστά στον όγκο του Τουρκικού στρατού και υπολογίζοντες τις συνέπειες που θα είχε για τη χώρα τους η εμπλοκή τους στον απέλπιδα εκείνο αγώνα εγκρίναν φρονιμότερο να παραμείνουν ουδέτεροι για να αποφύγουν τη βέβαιη γι’ αυτούς καταστροφή. Εδώ θα πρέπει να τονισθεί ότι οι Χανιώτες και Ρεθυμνιώτες οπλαρχηγοί είχαν αρνηθεί από την αρχή κάθε συνεργασία με τον Χατζημιχάλη φοβούμενοι τις Τουρκικές αντεκδικήσεις σε περίπτωση εμπλοκής τους στην αναμενόμενη αναμέτρηση ανάμεσα στις Ελληνικές εκστρατευτικές δυνάμεις και τις δυνάμεις του Μουσταφά Πασά.

Ωστόσο ο Μουσταφάς Πασάς πριν προχωρήσει στην επιχείρηση εκπορθήσεως του Φραγκοκάστελλου έστειλε επιστολή στον παλιό φίλο και γνώριμο του Χατζημιχάλη-Νταλιάνη στην οποία τόνιζε το μάταιο του αγώνα και τον προέτρεπε να αποχωρήσει από την Κρήτη για να αποφευχθεί η άσκοπη αιματοχυσία. Συνάμα του παρείχε εγγυήσεις για την ασφαλή αποχώρηση των δυνάμεων του και τον διαβεβαίωνε ότι θα του κατέβαλε τα έξοδα μεταφοράς του εκστρατευτικού σώματος σε όποιον τόπο του ζητούσε. Επιστολή στον Χατζημιχάλη έστειλαν και οι οπλαρχηγοί των Σφακίων με την οποία του υποδείκνυαν να αφήσει μικρή στρατιωτική δύναμη στο Φραγκοκάστελλο και ο ίδιος με το κύριο σώμα του να σπεύσει να ενωθεί μαζί τους και να πιάσουν τις γύρω από το Φραγκοκάστελλο Βουνοκορφές. Έτσι θα εξανάγκαζαν τον Μουσταφά Πασά να επιδοθεί σε αγώνα τριβής πολιορκώντας τη μικρή Ελληνική δύναμη στο Φραγκοκάστελλο και σιγά σιγά με τη δράση των υπολοίπων σωμάτων από τα ορεινά, που θα έκοβαν τους ανεφοδιασμούς, θα τον μετέβαλαν από πολιορκητή σε πολιορκούμενο. Οι υποδείξεις των Σφακιανών οπλαρχηγών ήταν λογικές από κάθε άποψη». Αλλά στη φλογερή ιδιοσυγκρασία του Χατζημιχάλη τέτοιες υποδείξεις ισοδυναμούσαν με προδοσία, εξέλαβε δε τις υποδείξεις των Σφακιανών ως υπεκφυγές για να μη λάβουν μέρος στην αναμενόμενη αναμέτρηση. Ο Χατζημιχάλης απάντησε στο Μουσταφά Πασά ότι αυτός και οι Ηπειρώτες του είχαν έρθει στην Κρήτη για να πολεμήσουν και ότι σε καμιά περίπτωση δεν ήταν διατεθειμένοι να συνδιαλλαγούν μαζί του. Επιγραμματικά ο Χατζημιχάλης τόνιζε στο Μουσταφά Πασά ότι ή θα έφερνε σε πέρας την αποστολή που είχε αναλάβει ή θα έπεφτε στο πεδίο της τιμής μαζί με τους άνδρες του, οι οποίοι ήσαν αποφασισμένοι να θυσιαστούν μέχρις ενός για την εκπλήρωση της αποστολής που είχαν αναλάβει. Ο Μουσταφάς Πασάς αντιλήφθηκε ότι είχε να κάνει με ήρωες και δεν είχε ψευδαισθήσεις για τις πραγματικές προθέσεις τους. Γνώριζε ο Αρβανίτης Πασάς για τον ηρωισμό των Ηπειρωτών, τον οποίο είχε ζήσει σε όλη του τη ζωή και με βαριά καρδιά ανελάμβανε το βαρύ έργο της αναμέτρησης μαζί τους. Το ηρωικό στοιχείο είχε ξεχειλίσει στις καρδιές των Ηπειρωτών του Χατζημιχάλη. Το ιδανικό του ήρωα είναι ή να νικάει ή να πεθαίνει ένδοξα. Αυτά τα εγνώριζε ο Μουσταφάς Πασάς και για να μη χρονοτριβεί και δώσει καιρό στον Χατζημιχάλη να προετοιμαστεί άρχισε ένα άγριο πόλεμο νεύρων και λόγων εναντίον των Σφακιανών με αντικειμενικό σκοπό να επιτύχει την αδρανοποίηση τους και έτσι να αντιμετωπίσει το Χατζημιχάλη μόνο του χωρίς καμιά Κρητική επικουρία, πράγμα που τελικά πέτυχε. Στους Σφακιανούς οπλαρχηγούς ο Χατζημιχάλης απάντησε με την ακόλουθη περήφανη επιστολή που αρμόζει σε Ηπειρώτη:

Φίλοι Σφακιανοί

«Σεις με γράφετε ότι δεν είσθε μαθημένοι, ούτε έχετε άλογα να πολεμάτε εις τον κάμπο εναντίον ιππικού. Λοιπόν φυλάγετε τους από τα όρη σας να μη φύγουν και άφετε ημάς εδώ κάτω και κοιτάξετε να μας βλέπετε πως πολεμούμε ημείς«.

Φραγκοκάστελλο 16 Μαΐου 1828 Χατζή-Μιχάλης

Χατζημιχάλης Νταλιάνης (1775-1828), ο Ηπειρώτης οπλαρχηγός που έλαβε μέρος στην επανάσταση του 1821 και το 1828 ηγήθηκε του εκστρατευτικού σώματος που προσπάθησε να ξεσηκώσει την Κρήτη.

Χατζημιχάλης Νταλιάνης (1775-1828), ο Ηπειρώτης οπλαρχηγός που έλαβε μέρος στην επανάσταση του 1821 και το 1828 ηγήθηκε του εκστρατευτικού σώματος που προσπάθησε να ξεσηκώσει την Κρήτη.

Οι Σφακιανοί και μετά την προσβλητική γι’ αυτούς απάντηση του Χατζημιχάλη δεν παραιτήθηκαν από τα σχέδια τους και του έστειλαν άλλες δυο επιστολές και ακόμη δυο αντιπροσωπείες επισκέφτηκαν τον γίγαντα Ηπειρώτη με αντικειμενικό σκοπό να πείσουν αυτόν να αποχωρήσει με τις κύριες δυνάμεις του από το Φραγκοκάστελλο και να ανέλθει στα ορεινά. Ο Χατζημιχάλης όμως που ήταν απογοητευμένος από την όλη συμπεριφορά των κρητικών οπλαρχηγών εξέλαβε τις υποδείξεις των Σφακιανών ως υπεκφυγές, όχι μόνο για να μη εμπλακούν οι ίδιοι στον αγώνα αλλά και για να εμποδίσουν αυτόν τον ίδιο να αναμετρηθεί με το Μουσταφά Πασά μέσα στη χώρα τους. Κατά το Χατζημιχάλη οι Κρητικοί οπλαρχηγοί δεν ενδιαφερόντουσαν για την έκβαση του αγώνα, εκείνο που τους ενδιέφερε ήταν η με κάθε τρόπο αποφυγή της αναμετρήσεως του Ηπειρωτικού Εκστρατευτικού Σώματος με τις δυνάμεις του Μουσταφά Πασά υπολογίζοντες τις συνέπειες που θα είχε γι’ αυτούς η φοβερή εκείνη αναμέτρηση . Με την άποψη του Χατζημιχάλη τάσσονται και οι περισσότεροι, μη κρητικοί, νεώτεροι Ιστορικοί. Για τον λόγο αυτό ο Χατζημιχάλης δε δέχτηκε ούτε καν να συζητήσει με την τελευταία αντιπροσωπεία των Σφακιανών που τον επισκέφτηκε. Αποφάσισε λοιπόν να παραμείνει στη θέση του και να αντιμετωπίσει τις δυνάμεις του Μουσταφά μόνο με τους Ηπειρώτες του. Ήταν τόσο πεπεισμένος για τη νίκη του, στηριζόμενος στα στήθη των παλληκαριών του, ώστε αποφάσισε να αντιμετωπίσει τι δυνάμεις του Μουσταφά Πασά σε κατά μέτωπο αναμέτρηση και σε ανοικτό πεδίο. Για το λόγο αυτό στη μικρή πεδιάδα που παρεμβάλλεται ανάμεσα στο Λιβυκό Πέλαγος, το Φραγκοκάστελλο και στα γύρω βουνά κατασκεύασε πέντε προχώματα που τα ονόμασε οχυρώματα. Τα προχώματα αυτά ήταν μπροστά από το Φραγκοκάστελλο και προς το κέντρο της πεδιάδας. Είχαν δε κατασκευασθεί το ένα πλάι στο άλλο αλλά δεν είχαν επικοινωνία μεταξύ τους. Έτσι αν κινδύνευαν οι άνδρες του ενός προχώματος δεν μπορούσαν να τους βοηθήσουν οι άλλοι. Αυτό ήταν ένα βασικό λάθος του σχεδιασμού της οχυρώσεως και θα αποβεί μοιραίο για τους άνδρες του Χατζημιχάλη όπως θα δούμε παρακάτω. Μέσα στα πέντε αυτά προχώματα ο Χατζημιχάλης έθεσε ολόκληρη τη πεζική δύναμη των ηπειρωτών του. Ο ίδιος με τον υπαρχηγό του ιππικού σώματος Κων/νο Παλάσκα και όχι Μπαλάσκα, όπως αναγράφεται από μερικούς ιστορικούς, ήταν έτοιμοι για να εκδράμουν από το Φραγκοκάστελλο με ολόκληρη την ιππική τους δύναμη για να βοηθήσουν οποίο πρόχωμα δεχόταν τη μεγαλύτερη πίεση. Στο κεντρικό πρόχωμα, ως το πλέον επικίνδυνο, τοποθέτησε τον υπασπιστή του, το λεοντόκαρδο Κυριακούλη Αργυροκαστρίτη με 100 διαλεκτά Ηπειρωτόπουλα. Στο Φραγκοκάστελλο είχε αφήσει μόνο μια μικρή ομάδα για την φύλαξη των αποσκευών τους και λίγους κρητικούς που είχαν λάβει τη φιλοτιμία να ακολουθήσουν το Χατζημιχάλη στο δύσκολο εκείνο εγχείρημα.

Έτσι είχαν τα πράγματα όταν τις πρωινές ώρες της 18ης Μαΐου του 1828 ο αμέτρητος στρατός του Μουσταφά Πασά συμποσούμενος σε 8.000 πεζούς και 600 ιππείς, που υποστηρίζονταν και από μοίρα πυροβολικού, αφού πέρασε ατουφέκιστος την περιοχή των Σφακίων κατέκλυσε την πεδιάδα του Φραγκοκάστελλου. Εναντίον των φοβερών αυτών δυνάμεων ο Χατζημιχάλης δεν είχε να παρατάξει παρά μόνο 400 πεζούς και 100 ιππείς. Η πάλη ήταν άνιση και ο αγώνας ήταν καταδικασμένος σε αποτυχία αλλά οι λιονταρόψυχοι Ηπειρώτες ήσαν αποφασισμένοι να πολεμήσουν για να νικήσουν ή σε αντίθετη περίπτωση να πεθάνουν όλοι παλληκαρήσια. Η απόφαση του Χατζημιχάλη και των ανδρών του να αντιμετωπίσουν σε ανοικτό πεδίο τις τεράστιες δυνάμεις του Μουσταφά Πασά υπερβαίνει σε ηρωισμό τη θυσία του Διάκου στην Αλαμάνα και του Παπαφλέσσα στο Μανιάκι . Η γέφυρα της Αλαμάνας και τα υψώματα που δεσπόζουν στο Μανιάκι είχαν κάποια κάλυψη και παρείχαν κάποιες ελπίδες επιτυχίας αποκρούσεως των επιτιθέμενων. Οι προβάλλοντες όμως τα στήθια τους σαν οχυρώματα στη Λάκα του Φραγκοκάστελλου δεν έχουν το προηγούμενο τέτοιου ηρωισμού σε όλη την ιστορία του 10χρονου απελευθερωτικού αγώνα της Χώρας. Τέτοια πορεία προς το θάνατο μόνο τρελοί Ηπειρώτες μπορούσαν να αναλάβουν. Αλλά πως θα δικαιώσουν τη φήμη τους; Ηπειρώτικο κεφάλι σου λέει ο άλλος δεν είναι παίξε γέλασε. Κι όταν οι άνθρωποι μιλούν για λόγο και για μπέσα αντί για επιβεβαίωση λένε «Ηπειρωτικά» δηλαδή πολύ λαμπρά, λόγος που δεν παίρνετε πίσω. Εκεί λοιπόν στις αφιλόξενες ακτές του Λιβυκού Πελάγους τα ολίγα Ηπειρωτόπουλα ήθελαν να επιβεβαιώσουν τη φήμη της Πατρίδας τους, της λεβεντογέννας Ηπείρου και με την τραγική τους θυσία στο κάμπο του Φραγκοκαστελλου το διασάλπισαν σε όλο τον κόσμο. Οι περισσότεροι ιστορικοί μας είναι σύμφωνοι πως εάν όλοι οι ένοπλοι Κρητικοί πολεμούσαν για τον τόπο τους όπως πολέμησαν οι Ηπειρώτες του Χατζημιχάλη είναι βέβαιο πως κανένας στρατιώτης ιππέας και πεζός του Μουσταφά Πασά δεν θα έμενε ζωντανός». Αλλά είναι αλήθεια ότι και τα λαμπρά παλληκάρια της Κρήτης, που είχαν γράψει μέχρι τότε απίθανες ιστορίες ανδρείας και ηρωισμού είχαν αποκάμει και δεν φοβόντουσαν για τους εαυτούς τους που είχαν ζυμωθεί και είχαν γίνει ένα με τον πόλεμο και τις θυσίες, αλλά για τις οικογένειες τους και τους αμάχους τους. Ο φόβος του εξολοθρεμού ολοκλήρου του πληθυσμού της Κρήτης έκανε τους Κρητικούς πολέμαρχους να είναι συντηρητικοί. Δεν έτρεφαν ψευδαισθήσεις οι Κρητικοί, γνώριζαν ότι η ανδρεία και ο ηρωισμός των 500 ανδρών του Χατζημιχάλη δεν ήσαν αρκετά για να προστατέψουν το Χριστιανικό στοιχείο της Κρήτης από τον αναμενόμενο όλεθρο. Και για το λόγο αυτό παρά το πολεμικό μένος που τους κατείχε και παρά τις πραγματικές τους προθέσεις πειθάρχησαν στο νομό της λογικής και έδειξαν αυτοσυγκράτηση. Οι ενέργειες τους λοιπόν με οποιαδήποτε αυστηρά κριτήρια και αν εξετασθούν δεν είναι αξιόμεμπτες. Από την άλλη πάλι πλευρά η αυτοθυσία των 385 Ηπειρωτών, που έπεσαν στον κάμπο του Φραγκοκάστελλου, δεν έχει βρει μέχρι τώρα τη σωστή ιστορική της δικαίωση παρά τα όσα έχουν γραφτεί και υποστηριχθεί.

Ο Μουσταφάς Πάσας λοιπόν αφού έφθασε στην πεδιάδα του Φραγκοκάστελλου και αφού κατόπευσε από παρακείμενο λόφος τις ελληνικές θέσεις διέταξε όλες τις πεζικές και ιππικές του δυνάμεις να επιτεθούν σε όλο το μέτωπο. Τις κύριες όμως δυνάμεις του έριξε εναντίον του κεντρικού προμαχώματος που υποστηρίζονταν από τους 100 άνδρες -όλοι Ηπειρώτες- με τον Κυριακούλη Αργυροκαστρίτη. Η σύγκρουση υπήρξε φοβερή, οι άνδρες του Αργυροκαστρίτη άδειασαν τα τουφέκια τους και ο τόπος γέμισε από Τουρκικά πτώματα. Οι επικουρίες όμως των Τούρκων επιτιθεμένων διαδέχονταν η μια την άλλη και παρά τις τρομερές τους απώλειες πλησιάζουν ή και εισέρχονται στο χαράκωμα. Αρχίζει τότε ένας μακάβριος αγώνας στήθος με στήθος, τα όπλα αχρηστεύονται, τη θέση τους παίρνουν τα σπαθιά, τα γιαταγάνια, τα μαχαίρια, οι πέτρες, τα ξύλα και αυτά τα δόντια. Μέσα στο τρομερό εκείνο μακελειό του κεντρικού χαρακώματος 300 Τούρκοι έχασαν τη ζωή τους, αλλά και από τους Έλληνες έπεσαν 98 και μαζί τους το λαμπρότερο παλληκάρι του Χατζημιχάλη, ο αθάνατος Κυριακούλης Αργυροκαστρίτης. Οι Τούρκοι έγιναν κύριοι του χαρακώματος μόνο όταν σκοτώθηκαν όλοι οι άνδρες του Αργυροκαστρίτη, δυο μόνο σώθηκαν και εισήλθαν στο Φραγκοκάστελλο. Μετά την κατάρρευση της άμυνας του κεντρικού χαρακώματος οι άνδρες των υπολοίπων χαρακωμάτων, που μέχρι εκείνη τη στιγμή κρατούσαν γερά στις θέσεις τους και είχαν προκαλέσει τεράστιες απώλειες στους επιτιθέμενους κατά κύματα Τούρκους εξέρχονται των χαρακωμάτων τους με διαταγή του Χατζημιχάλη και επιτίθενται εναντίον των Τούρκων που προσπαθούσαν να τους φράξουν το δρόμο και να τους εμποδίσουν να εισέλθουν στο Φραγκοκάστελλο. Αρχίζει τότε μια άγρια αιματοχυσία και ο αγώνας κορυφώνεται με την εμπλοκή στον Αγώνα του ιππικού σώματος του Χατζημιχάλη με επικεφαλής τον ίδιο και βοηθό του τον Κων/νο Παλάσκα, που ρίχτηκαν στον αγώνα θυσιάζοντες τους εαυτούς τους και ολόκληρο το ιππικό σώμα για να επιτύχουν την απαγκίστρωση και την είσοδο των πεζικών τους δυνάμεων στο Φραγκοκάστελλο.

Για να περισώσουν λοιπόν ό,τι ήταν δυνατό να περισωθεί οι δυο άνδρες, Χατζημιχάλης-Νταλιάνης και Κων/νος Παλάσκας, τίθενται επικεφαλής του μικρού ιππικού τους σώματος και με κεραυνοβόλο αντεπίθεση ανατρέπουν τις πεζικές δυνάμεις των Τούρκων και ανοίγουν δίοδο ανάμεσα τους για να διέλθουν οι αποδεκατισμένες τους πεζικές δυνάμεις και να εισέλθουν στο Φραγκοκάστελλο και να σωθούν. Ταυτόχρονα ο Χατζημιχάλης διατάσσει τακτική υποχώρηση των πεζικών του δυνάμεων. Στην προσπάθεια του όμως αυτή ο Χατζημιχάλης έρχεται αντιμέτωπος με το Τουρκικό ιππικό και βάλλεται από τα πλάγια και από το Τουρκικό πεζικό. Η μικρή Ελληνική ιππική δύναμη κυκλώνεται από τις πεζικές και ιππικές δυνάμεις των Τούρκων και αρχίζει ένα πρωτοφανές για τα χρονικά του αγώνα μακελειό. Οι Έλληνες ιππείς χτυπούν σε κάθε κατεύθυνση και χτυπιούνται από όλες τις πλευρές, αναρίθμητα ήσαν τα Τουρκικά πτώματα που κάλυψαν το πεδίο της μάχης, ο Χατζημιχάλης Νταλιάνης μάχεται σα μαινόμενος ταύρος και σωριάζει στο έδαφος αμέτρητα Τουρκικά κεφάλια, τελικά όμως η δύναμη των αριθμών υπερίσχυσε. Οι περισσότεροι Έλληνες ιππείς και τα άλογα τους έχουν σκοτωθεί. Ο Χατζημιχάλης αντιλαμβάνεται τον κίνδυνο της ολοκληρωτικής καταστροφής της ιππικής του δυνάμεως και θα μπορούσε δια κεραυνοβόλου επελάσεως θανάτου να ανοίξει δίοδο στις τάξεις του εχθρού να σωθεί και να σώσει και τους επιζήσαντες μέχρι εκείνη τη στιγμή ιππείς του. Θέλοντας όμως να περισώσει τα υπολείμματα των πεζικών του δυνάμεων ο ίδιος παραμένει στη θέση του και συνεχίζει με αμείωτη ένταση τον αγώνα, διατάσσει δε τον υπαρχηγό των ιππικών του δυνάμεων Κων/νος Παλάσκα να πάρει μια ομάδα ιππέων και να πάει στον περίβολο του φρουρίου για να επιβλέπει και να βοηθήσει τις αποδεκατισμένες πεζικές τους δυνάμεις να εισέλθουν στο Φραγκοκάστελλο. Ο Κων/νος Παλάσκας με ταχύτητα αστραπής εκτελεί την εντολή του Αρχηγού Χατζημιχάλη, με μια μικρή ομάδα 5-6 ιππέων διασπά τον Τουρκικό κλοιό και φθάνει στον περίβολο του Φραγκοκάστελλου την πιο κρίσιμη στιγμή . Εκεί Έλληνες και Τούρκοι πεζοί είχαν έλθει στα χέρια, οι Έλληνες προσπαθούσαν να εισέλθουν στο Φραγκοκάστελλο και να εμποδίσουν τους Τούρκους να εισδύσουν σ’ αυτό, οι Τούρκοι πάλι προσπαθούσαν να εξουδετερώσουν την αντίσταση των Ελλήνων και να εισέλθουν μαζί με αυτούς στο Φραγκοκάστελλο για να το κυριεύσουν. Η παρουσία του Παλάσκα με τους 5-6 ιππείς του υπήρξε ο από μηχανής θεός για τα υπολείμματα των πεζικών δυνάμεων του Χατζημιχάλη. Ο Παλάσκας σε μια απέλπιδα προσπάθεια κατόρθωσε να αναχαιτίσει προς στιγμή τις Τουρκικές πεζικές δυνάμεις και να ανακουφίσει τους Έλληνες δίδοντας τους καιρό να εισέλθουν στο Φραγκοκάστελλο και να σωθούν.

Στο μεταξύ οι Τούρκοι συνήλθαν από τη στιγμιαία ταραχή που τους είχε προκαλέσει η αιφνίδια εμφάνιση της μικρής ιππικής δύναμης του Παλάσκα και εφόσον οι Πύλες του Φραγκοκάστελλου είχαν κλείσει θέλησαν να δοκιμάσουν τη δύναμη τους και να εισέλθουν στο Κάστρο με έφοδο. Ισχυρή Τουρκική δύναμη σ’ ένα πελώριο σχηματισμό δημιουργεί ξύλινο προπέτασμα επάνω στο οποίο ανέβηκαν Τούρκοι στρατιώτες, οι οποίοι κρατώντας στα χέρια τους εύσωμο Τούρκο σημαιοφόρο μπήγουν στην κορυφή του τοίχους την Τουρκική σημαία. Η κατάσταση γίνεται δύσκολη, το Φραγκοκάστελλο κινδυνεύει να πέσει στα χέρια των Τούρκων με έφοδο. Κατά καλή όμως συγκυρία τη στιγμή ακριβώς εκείνη μικρές δυνάμεις των Σφακιανών που είχαν πιάσει τα χωριά Πατσιανός και Κοψοδάσος άρχισαν να βάλουν καταιγιστικά εναντίον των Τουρκικών δυνάμεων που ήδη μάχονταν στον περίβολο του Φραγκοκάστελλου. Τιμή και δόξα στους αθάνατους αυτούς Σφακιανούς που αψήφισαν τη δύναμη των αριθμών και κάθε λογική πρόβλεψη για τον τόπο τους και ενεπλάκησαν στον αγώνα. Οι Τούρκοι αρχικά νόμισαν ότι όλοι οι Κρήτες Οπλαρχηγοί παρασπόνδισαν και περιήλθαν σε τρόμο και ταραχή. Ο Κων/νος Παλάσκας εκμεταλλεύτηκε και εδώ την περίσταση, με την μικρή του δύναμη επιτίθεται εναντίον του Τουρκικού προγεφυρώματος και ένας στρατιώτης του σημαδεύει και φονεύει τον Τούρκο σημαιοφόρο, ο οποίος πέφτει νεκρός στο έδαφος και συμπαρασύρει μαζί του και την Τουρκική σημαία. Οι ολίγοι Έλληνες ανεθάρρησαν και ρίχτηκαν στους Τούρκους ενώ οι τελευταίοι εγκαταλείπουν το επικίνδυνο προγεφύρωμα που είχαν δημιουργήσει και τρέπονται σε επονείδιστη φυγή. Μέχρι που να διαπιστώσουν οι Τούρκοι ότι οι πυροβολισμοί των ολίγων Σφακιανών που τους είχαν κτυπήσει, δεν ήταν τίποτε άλλο παρά ένας απλός αντιπερισπασμός οι διασωθέντες άνδρες είχαν εισέλθει ασφαλείς στο Φραγκοκάστελλο. Από τις πολεμίστρες του Κάστρου ο Κων/νος Παλάσκας με τους εισελθόντες στρατιώτες του προξενούσαν μεγάλη φθορά. Προσπάθεια των Τούρκων να κατασκευάσουν νέο προγεφύρωμα και να επιχειρήσουν την με έφοδο κατάληψη του Φραγκοκάστελλου αποτυγχάνει μπροστά στην ευθυβολία των στρατιωτών του Παλάσκα, που γέμισαν το έδαφος με σωρούς Τουρκικών πτωμάτων στον κάθε πυροβολισμό τους.

Στο μεταξύ ο Χατζημιχάλης – Νταλιάνης κυκλωμένος από τους Τούρκους συνέχιζε απτόητος τον αγώνα, όταν υπελόγισε ότι οι υποχωρούντες Έλληνες με τη φροντίδα του Παλάσκα θα είχαν εισέλθει στο Φραγκοκάστελλο ενεργεί κεραυνοβόλο έξοδο σωτηρίας με τους ολίγους επιζώντες ακόμη ιππείς του με αντικειμενικό σκοπό να εισέλθει και αυτός στο Κάστρο και να διασώσει τον εαυτόν του και τους στρατιώτες του. Διασπά τον κλοιό των Τούρκων και φθάνει στον περίβολο του Φρουρίου, δυστυχώς όμως γι’ αυτόν και για τον αγώνα βρίσκει όλες τις πύλες του Κάστρου κλειστές. Δεν είχε άλλη επιλογή να κάνει παρά να επιτεθεί και πάλιν εναντίον των Τουρκικών Δυνάμεων, που είχαν κατακλείσει τον περίβολο του φρουρίου. Ο αιματηρός επίλογος της μεγάλης τραγωδίας έμπαινε στην πιο δραματική φάση του. Ο Χατζημιχάλης αντιλαμβάνεται ότι δεν υπάρχει ελπίδα σωτηρίας γι’ αυτόν και τους ολίγους άνδρες που τον ακολουθούσαν. Ήθελε όμως με τον ένδοξο θάνατο τους να προξενήσει όσο το δυνατό περισσότερες απώλειες στις Τουρκικές τάξεις. Κυκλώνεται από όλες τις πλευρές, το άλογο του σκοτώνεται και το σπαθί του θραύεται, μάχεται όμως σα λιοντάρι με τα χέρι και με τα δόντια του. Το αίμα τρέχει ποτάμι από τις κομματιασμένες σάρκες του και από τα πολλαπλά τραύματα που είχε δεχθεί μα δεν εννοεί να σταματήσει τον αγώνα. Στην τραγική εκείνη στιγμή ένας αρβανίτης αυτόμολος, που είχε διαφύγει από τους Έλληνες στις επιχειρήσεις της Ρεθύμνης αναγνωρίζει το Χατζημιχάλη και δείχνει στους Τούρκους ποιος είναι ο μεγάλος Έλληνας Αρχηγός που τους είχε προξενήσει τόσες φορές. Οι Τούρκοι τότε βάζουν εναντίον του Χατζημιχάλη τον οποίο αιμόφυρτο καταρρίπτουν στο έδαφος και τον αποτελειώνουν με τα σπαθιά τους. Εκεί οι Αρβανιτάδες του κόβουν το κεφάλι και το πηγαίνουν λάφυρο στον Πασά τους για να τους αμείψει και να τους συγχαρεί. Ο Μουσταφάς Πασάς όμως που ήταν ο ίδιος παλληκάρι επέπληξε τους Αρβανιτάδες του και τους είπε τη γνωστή φράση που πέρασε στην ιστορία: «Τέτοια παλληκάρια δεν πρέπει να φονεύονται«.

Για το κλείσιμο των πυλών του Φργκοκάστελλου, τη στιγμή που θα εισέρχονταν σ’ αυτό ο Χατζημιχάλης λέγονται πολλά. Μερικοί Ιστορικοί υποστηρίζουν ότι οι Πύλες έκλεισαν σκόπιμα από τους Κρητικούς πολεμιστές που είχαν μείνει μέσα στο Κάστρο για τη φύλαξη των αποσκευών του Σώματος του Χατζημιχάλη με πρόθεση να εμποδίσουν την είσοδο του σ’ αυτό και έτσι να εξευμενίσουν το Μουσταφά Πασά σε τρόπο, που αποχωρώντας από τη Χώρα τους να μην προβεί σε σφαγές και σε λεηλασίες σε βάρος του εγχωρίου στοιχείου . Δεν δεχόμαστε την άποψη αυτή, γιατί δεν έχει λογική βάση. Άλλωστε στο δρόμο της επιστροφής οι Σφακιανοί πολεμικοί Αρχηγοί ρίχτηκαν στις δυνάμεις του Μουσταφά Πασά και κατέκοψαν 1.800 Τούρκους. Το πιο πιθανό είναι ότι αφού τα υπολείμματα των δυνάμεων του Χατζημιχάλη είχαν ασφαλιστεί στο Φραγκοκάστελλο έκλεισαν τις πύλες του για να ασφαλισθούν και δεν ήταν δυνατό στη κρίσιμη εκείνη στιγμή να τις ξανανοίξουν, γιατί κάτι τέτοιο θα έθετε σε κίνδυνο την ασφάλεια και τη ζωή όλων εκείνων των στρατιωτών, που είχαν εισέλθει στο Κάστρο για να διασωθούν μετά την τρομερή αιματοχυσία που είχε προηγηθεί στο κάμπο του Φραγκοκάστελλου. Υπάρχει και η εκδοχή οι Έλληνες στρατιώτες που είχαν εισέλθει στο Κάστρο να μην αντιλήφθηκαν τον Αρχηγό τους και ακόμη να μη μάντεψαν τις προθέσεις του ότι ήθελε να εισέλθει και αυτός στο Φραγκοκάστελλο για να διασωθεί. Γιατί απώτερος σκοπός του Χατζημιχάλη ήταν να διασώσει όσο το δυνατό περισσότερους από τους στρατιώτες του, για το σκοπό αυτό άλλωστε είχε διατάξει τον Κων/νο Παλάσκα στην κρισιμότερη φάση της συμπλοκής να σπεύσει στον περίβολο του Φραγκοκάστελλου και να επιβλέψει για την ασφαλή είσοδο των στρατιωτών τους στο Κάστρο και ακόμη να εμποδίσει με κάθε τρόπο την είσοδο σ’ αυτό των Τούρκων. Όπως είπαμε ο Κων/νος Παλάσκας εξετέλεσε στο ακέραιο την αποστολή που είχε λάβει και αναδείχτηκε μετά το Χατζημιχάλη το δεύτερο τραγικό πρόσωπο της αιματηρής εκείνης τραγωδίας. Ο Μουσταφάς Πασάς μετά τη διαπίστωση του θανάτου του Χατζημιχάλη και για να αποφύγει μεγαλύτερη φθορά στις τάξεις του διέταξε να σταματήσουν οι επιθετικές ενέργειες των Τούρκων και άρχισε την εξ αποστάσεως πολιορκία του Φραγκοκάστελλου. Οι σωροί των Τουρκικών πτωμάτων που εκάλυπταν τον κάμπο και τον περίβολο του Φραγκοκάστελλου έκαναν τον Τούρκο Πασά να διστάσει να διατάξει την με έφοδο κατάληψη του Κάστρου . Βασική επιδίωξη του ήταν να επιτύχει την με διαπραγματεύσεις παράδοση του αφού η θέση των ολίγων Ελληνικών δυνάμεων που είχαν εισέλθει σε αυτό με τον Παλάσκα ήταν τραγική. Οι περισσότεροι στρατιώτες ήταν τραυματισμένοι και αυτοί, ο ίδιος έφερε πολλαπλά τραύματα σε όλο του το σώμα. Ο Μουσταφάς Πασάς ήταν στρατιωτικός ολκής και γνώριζε ότι η δύναμη της απελπισίας και το αίσθημα της αυτοσυντηρήσεως θα μετέβαλε τους Έλληνες στρατιώτες σε πολεμικούς γίγαντες και θα προξενούσαν τεράστιες απώλειες στις τάξεις των επιτιθεμένων στρατιωτών του σε περίπτωση που θα επιχειρούσαν την με έφοδο εκπόρθηση του Κάστρου. Γι’ αυτό λοιπόν επεδίωξε και πέτυχε όπως θα δούμε να γίνει κύριος του Κάστρου με διαπραγματεύσεις αφού φέρθηκε πολύ γενναιόδωρος στους πολιορκημένους Έλληνες.

Το Ηπειρωτικό εκστρατευτικό σώμα μαζί με το μεγάλο του Αρχηγό Χατζημιχάλη-Νταλιάνη κατακρεουργήθηκε, 385 νεκροί εκάλυψαν την πεδιάδα και τον περίβολο του Φραγκοκάστελλου, από αυτούς οι 350 ήταν Ηπειρώτες. Αλλά ο Μουσταφάς Πασάς ο θεωρούμενος νικητής της μεγάλης αναμέτρησης είχε τετραπλάσιες απώλειες. Άλλοι ιστορικοί ανεβάζουν τον αριθμό των Τούρκων νεκρών σε 850, άλλοι σε 1.200 και ο Γεώργιος Ασπρέας σε 2.000. Αν δεχθούμε την άποψη του Ασπρέα ο αριθμός των Τούρκων νεκρών στην αιματηρή εκείνη εκστρατεία του Μουσταφά υπήρξε τρομοκρατικός, 2.000 νεκροί-στην περιοχή του Φραγκοκάστελλου και άλλοι 1.800, που σκότωσαν οι Σφακιανοί, κατά την αποχώρηση των Τουρκικών δυνάμεων από την περιοχή των Σφακίων φθάνουν τους 3.800 νεκρούς. Εκτός βέβαια από τους τραυματίες και τις τεράστιες απώλειες σε πυρομαχικά και κάθε είδους εφόδια, που άφησαν οι Τούρκοι στα χέρια των Σφακιανών, στην προσπάθεια τους να διαφύγουν από τις στενωπούς, που τους είχαν στήσει ενέδρα οι Σφακιανοί πολεμικοί αρχηγοί. Οι Τούρκοι για να αποφύγουν την ολοκληρωτική σφαγή τους έριχναν επιδεικτικά μπροστά στους διώκτες τους Σφακιανούς ό,τι πολύτιμο είχαν μαζί τους.

Δυστυχώς όμως όπως συμβαίνει στις περιπτώσεις αυτές οι Σφακιανοί στρατιώτες δεν πειθάρχησαν στις διαταγές των Αρχηγών τους και αφού επιδόθηκαν σε ένα άνευ προηγουμένου όργιο λαφυραγωγίας άφησαν τους Τούρκους να ξεφύγουν από την καλοστημένη φάκα, που τους είχαν στήσει οι αρχηγοί τους. Σύμφωνα με τις απόψεις των περισσότερων Ιστορικών, αν οι Σφακιανοί στρατιώτες δεν επιδίδονταν στη λαφυραγωγία και πειθαρχούσαν στις υποδείξεις των πολεμικών αρχηγών των Σφακίων ολόκληρη η δύναμη του Μουσταφά Πασά θα καταστρέφονταν στις στενωπούς της κοιλάδας του Κόρακα και ο αγώνας στην Κρήτη θα έπαιρνε άλλη τροπή. Έστω και αν το μεγαλύτερο μέρος του Ηπειρωτικού Εκστρατευτικού Σώματος είχε καταστραφεί.

Ο απόηχος της θυσίας του Χατζημιχάλη και των παλληκαριών του στο Φραγκοκάστελλο προκάλεσε πανελλήνια συγκίνηση και συντάραξε τους Πανέλληνες. Περισσότερο όμως συγκλόνισε την ευαίσθητη Κρητική ψυχή. Η Κρητική λαϊκή ψυχή έκλαψε και θρήνησε με σπαραγμό το Χατζημιχάλη και τα παλληκάρια του, που έπεσαν για την ελευθερία της Κρήτης. Απόηχος της βαθειάς συγκινήσεως που προκάλεσε στο κρητικό λαό το δράμα του Φραγκοκάστελλου είναι και τα πολυάριθμα δημοτικά τραγούδια που έπλασε η Κρητική λαϊκή φαντασία για να υμνήσει τον Ηπειρώτη Πολέμαρχο. Ο δεκάχρονος απελευθερωτικός αγώνας των Ελλήνων είχε παρουσιάσει πολλές ανάλογες θυσίες και παρόμοια ανδραγαθήματα. Κανένα όμως Ιστορικό γεγονός και καμιά ηρωική πράξη δε βρήκε τόση καταξίωση και δεν τραγουδήθηκε τόσο πονεμένα και παθιάρικα, όσο τραγουδήθηκε από το αγνό και άδολο Κρητικό λαό ο ηρωικός θάνατος του Χατζημιχάλη και των παλληκαριών του. Δεν είναι δυνατό να αναφερθούμε ούτε και συνοπτικά στις δεκάδες από τα δημοτικά τραγούδια που έπλασε η λαϊκή ψυχή της Κρήτης για να εξυμνήσει τη θυσία του Χατζημιχάλη. Ωστόσο θα ήταν μεγάλη παράλειψη μας, και θα προσκρούαμε στην ευαισθησία της Κρητικής ψυχής, αν δεν παραθέταμε έστω και ένα απόσπασμα από τα πολλά δημοτικά τραγούδια που έπλασε ο Κρητικός λαός για να εξυμνήσει την ηρωική μορφή του Χατζημιχάλη. Το απόσπασμα, που θα παραθέσουμε, είναι παρμένο από ένα μεγάλο δημοτικό τραγούδι και είναι προσεκτικά επιλεγμένο, ώστε αφ’ ενός μεν να είναι αντιπροσωπευτικό μεγάλου κύκλου δημοτικών τραγουδιών και αφ’ έτερου, εκτός από την αισθητική του πλευρά, που απηχεί την ευαισθησία της Κρητικής ψυχής, εξιστορεί με θαυμαστή ακρίβεια και σπάνια περιεκτικότητα ολόκληρο το δράμα που παίχτηκε στο Φραγκοκάστελλο τη 18 Μαΐου του 1828 με πρωταγωνιστή το Χατζημιχάλη.

Το απόσπασμα από το αντιπροσωπευτικό της θυσίας του Χατζημιχάλη δημοτικό τραγούδι έχει ως εξής:

Χατζή Μιχάλης φώναξε που τη ψαρά φοράδα:

– Πρόβαλε Μουσταφά Πασά κοντά στην ευγοράδα,

μην χώνεσαι σαν αλεπού που πίσω απού τ’ ασκέρι

έλα κοντά μου σίμωσε κι η μοίρα ό,τ ι φέρει.

Μια μπαλωθιά του παίζουνε σαν μαρμαρένιο μπέτη,

μα κείνος δεν τήνε ψηφά σαν παλληκάρι στέκει.

Και σέρνει το σπανάκι του και μπαίνει στο ντουμάνι και

την Τουρκιά εσάστισε τον πόλεμο που κάνει.

Δεύτερη μπάλα παίζουν του και στο μερό του δίδει,

μα κείνος δεν την ψηφά κι οπίσω δε γυρίζει,

Κεντίζει την φοράδα του και πάει σ’ ένα κάρτο,

κι όντιμος βρίσκει σφαλιχτό, το Μουλιασμένο κάστρο.

Μα σα που σ’ ηύρα σφαλιχτό, πειο σου να μη ανοίξης

για δεν ευρέθηκ’ άνθρωπος όξω να μου βοηθήξη.

Και παίζουσιν τον κι άλλη μια δίδουν του στη μασέλλα,

και εκείνη τον εγκρέμισε απάνω από τη σέλλα.

μα ελάστε σεις οι Σφακιανοί απού’στε παινεμένοι

να κάνετε τα δίκηα μου ταχιά το μεσημέρι.

Τότες γιουρούντισ’ η Τουρκιά την κεφαλή του εκόψαν

για να την παντε του Πασά να τώνε δώση γρόσια.

Κι ο Μουσταφάς ως τ άκουσε πολύ του βαρεφάνη

γιατί να τόνε σφάξουνε απού ήτον παλληκάρι.

Κι αν ήθελε γιατρεύγεται, ήθλε τόνε γιάνει,

γιατ ητο συντοπίτης του άντρας και παλληκάρι.

Μ’ ακόμη και το σήμερο στις Δεκαφτά του Μάη

ουλο τ’ ασκέρι φαίνεται με τον Χατζή Μιχάλη.

Και πολεμούν στα σύννεφα κι ακούγονται οι μπουρμπάδες

φωνές κι αλογοπεταλιές στου Καστελιού τση μπάντες

Ούλοι οι αλλαφρόστρατοι θωρούν τση και τρομάζουν,

μα κείνοι Θεός συγχωρέσει των κανένα δεν πειράζουν.

Αλλά το ξεχείλισμα της ευαισθησίας του κρητικού λαού δεν περιορίζεται μόνο στον έμμετρο λόγο. Ο ευφάνταστος Κρητικός λαός έπλασε θρύλους και δημιούργησε παραδόσεις, ακόμη δε και οράματα. Αποκορύφωμα των δοξασιών αυτών είναι και ο θρύλος για τους Δροσουλίτες. Σύμφωνα με το θρύλο αυτό που επιζεί ακόμη και σήμερα στη λαϊκή ψυχή της Κρήτης, κάθε χρόνο γύρω από τις 18 Μάη εμφανίζεται στον ουρανό κατά τον πρωινό όρθο ανθρωποειδείς σκιές, καβαλάρηδες πάνω στ’ άλογα τους και πεζοί αγωνιστές και ακούγονται πολεμικές κραυγές, θόρυβοι κλαγγής μάχης και χτύποι από πέταλα αλόγων και όπλων. Τα σχήματα αυτά και οι ήχοι, που εμφανίζονται και ακούονται, με την πρωινή δροσιά στην περιοχή του Φραγκοκάστελλου ονομάστηκαν Δροσουλίτες. Τα φαινόμενα αυτά ανεξάρτητα αν έχουν ή όχι επιστημονική βάση και εξήγηση, ο ευφάνταστος Κρητικός λαός τα έκανε πίστη του και δεν παραδέχεται άλλη ερμηνεία. Έχει γίνει βαθειά πίστη στον Κρητικό λαό ότι στις γύρω από τις 18 του Μάη μέρες φαίνονται τα οράματα εκείνων που θυσιάστηκαν στο Φραγκοκάστελλο για την ελευθερία της Κρήτης. Όταν λοιπόν ένας ολόκληρος και γενναίος λαός, όπως είναι στην ολότητα του ο Κρητικός, τρέφει τέτοιο σεβασμό προς τους νεκρούς του Ηπειρωτικού Εκστρατευτικού Σώματος, που έπεσαν στον Φραγκοκάστελλο, δεν είναι σε καμιά περίπτωση αξιόμεμπτος. Και νομίζω ότι είναι πολύ αυστηρή ή μάλλον άδικη η δυσμενής κριτική που έκαναν κατά το παρελθόν μερικοί Ηπειρωτικής καταγωγής Ιστορικοί οι οποίοι ούτε λίγο ούτε πολύ καταλόγισαν ευθύνες στους Οπλαρχηγούς της Κρήτης για τη στάση τους στη μάχη του Φραγκοκάστελλου. Βέβαια την αιτία έδωσαν μερικοί σύγχρονοι προς τα γεγονότα Κρητικοί Ιστορικοί που υπεραπλοποίησαν με μονομέρεια τα πράγματα, όπως π.χ. οι Κριτοβουλίδης και Παπαδοπετράκης καθώς και οι νεότεροι Ψιλάκης και Μουρέλλος. Ένα άλλο σημείο που χρειάζεται κάποια επεξήγηση είναι και το γεγονός ότι οι περισσότεροι Ιστορικοί αναφέρουν στις Ιστορίες τους ότι το ιππικό σώμα του Χατζημιχάλη καταστράφηκε ολοκληρωτικά ενώ νεότερες αρχειακές έρευνες απόδειξαν ότι εκτός από τους ιππείς που διασώθηκαν, επέζησαν και 4 οπλαρχηγοί του ιππικού σώματος, οι Κων/νος Παλάσκας, Γεώργιος Μανιάτης, Νικόλαος Τσομπάνος και Αθανάσιος Βασιλείου. Οι 4 αυτοί Οπλαρχηγοί και οι διασωθέντες ιππείς του ιππικού σώματος του Χατζημιχάλη, όπως θα δούμε στη συνέχεια, αποτέλεσαν τη μαγιά της δεύτερης εκστρατείας που έγινε τον επόμενο χρόνο από την Ελλάδα για την απελευθέρωση της Κρήτης. Εξάλλου η Γενική Εφημερίδα της Ελλάδος στο φύλο 42 της 13 Ιουνίου του 1828 σε ανταπόκριση της από την Κρήτη διασαφηνίζει πολλά πράγματα και ανάμεσα στα άλλα γράφει και τα εξής αποκαλυπτικά για την αιματηρή τραγωδία του Φραγκοκάστελλου; «Ανεκδιήγητος εστάθη η γενναιότης του αείμνηστου αρχηγού Χατζημιχάλη, των αξιωματικών αυτού Κ. Παλάσκα, Γ. Μανιάτου, του σημαιοφόρου Γιαμπούλη, του Αθανάσιου Σοιταρή, και των καπετανέων του πεζικού Κ. Κάργα…«.

«Ατρόμητοι εφορμούσαν κατά των εχθρών, αλλά κατασφαγέντος του αρχηγού και πολλών άλλων του πεζικού, ομού με τους περισσότερους στρατιωτας και ίππους κατέφυγαν τέλος πάντων και διασώθηκαν μέσα εις το Φρούριον. Την 24η Μαίου 1828 οι εις το Φραγκοκάστελλον αποκλεισμένοι ανθέξαντες 8 ημέρας, γενναίως, μολονότι το έξωθεν στρατοπέδου μας… δεν ηδύνατο όμως να δώσουν καμμίαν βοήθειαν… δια συνθηκών εξηλθον του φρουρίου με όλας τας αποσκευάς και τα όπλα των και τους αιχμαλώτους, αφήσαντες εις τον εχθρόν μόνο εν κανόνιον, έν χαβάνι και 9 ίππους«.

Από την ανταπόκριση αυτή της «Γενικής Εφημερίδας της Ελλάδος» βλέπουμε ότι η καταστροφή του Ηπειρωτικού Εκστρατευτικού Σώματος στο Φραγκοκάστελλο υπήρξε μεν εξουθενωτική αλλά όχι και ολοκληρωτική . Αφού, έπειτα από έντιμες διαπραγματεύσεις με τους Τούρκους, οι διασωθέντες αξιωματικοί του Χατζημιχάλη Κων/νος Παλάσκας, Γεώργιος Μανιάτης, Νικόλαος Τσομπάνος και Αθανάσιος Βασίλειου κατόρθωσαν να επιβάλλουν τις δικές τους απόψεις στο Μουσταφά Πασά και ο τελευταίος αναγκάστηκε να τους αφήσει να φύγουν με τους άνδρες τους και με ολόκληρο τον οπλισμό τους για να συνεχίσουν τον αγώνα στην ηπειρωτική Ελλάδα. Το γεγονός ότι ο Μουσταφάς Πασάς δεν κατόρθωσε να απελευθερώσει ούτε τους Τούρκους αιχμάλωτους που κρατούσε ο Παλάσκας δείχνει την από θέσεως ισχύος διαπραγματευτική θέση των Ελλήνων.

Ο Μουσταφάς Πάσας ήθελε να αποφύγει με κάθε τρόπο νέα σύγκρουση με τους πολιορκημένους στο Φραγκοκάστελλο Έλληνες και για το λόγο αυτό τους άφησε να φύγουν με ολόκληρο τον οπλισμό τους και με τους 40 Τούρκους αιχμαλώτους που είχε συλλάβει ο Χατζημιχάλης στις επιχειρήσεις της Ρεθύμνης. Αυτό δεν θα γινόταν αν το Ηπειρωτικό Εκστρατευτικό Σώμα είχε καταστραφεί ολοκληρωτικά όπως δυστυχώς υποστηρίζουν μερικοί Ιστορικοί. Ο Μουσταφά Πασάς αν δεν είχε να κάνει με συγκροτημένο και ετοιμοπόλεμο σώμα θα επέβαλε τις απόψεις του κατά τις διαπραγματεύσεις, που ήταν η αναχώρηση των Ελλήνων για την Ηπειρωτική Ελλάδα χωρίς τον οπλισμό τους. Για να μπορέσει όμως ο Παλάσκας να του επιβάλει να φύγει με τους άνδρες του και με ολόκληρο τον οπλισμό τους δείχνει ότι η διαπραγματευτική του θέση ήταν ευνοϊκή.

 

Αναδημοσίευση από το περιοδικό «Ηπειρωτικά Γράμματα»

Advertisements