Η κατάσταση στην Ήπειρο πριν 200 χρόνια

Στις 12 Φεβρουαρίου του 1823, ο Αθανάσιος Ψαλίδας στέλνει μια επιστολή στον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, όπου του εξηγεί τους λόγους και τα οφέλη που υπάρχουν, ώστε η επανάσταση που ξεκίνησε στο Μοριά και στη Ρούμελη, να επεκταθεί και προς την Ήπειρο και την Θεσσαλία. Στο κείμενο του ο Ηπειρώτης λόγιος περιγράφει την κατάσταση που επικρατεί στις δυο αυτές περιφέρειες και μας μεταφέρει μια εικόνα από την περιοχή μας, δυο αιώνες πιο πριν.

«Υψηλότατε Ηγεμόν, Γενναιότατη Ελληνική Ψυχή! Και χωρίς να λάβω τα γράμματα σας (επειδή δεν μου εδόθηκαν) και χωρίς να πληροφορηθώ διά τα γενναία σας και ευνοϊκά προς με φρονήματα, ερόκρινα να σος γράψω τους στοχασμούς μου, τους οποίους ουδέ πρέπον είναι, ουδέ αρμόδιον άλλος να τους ακούσει, έξω  από την μεγαλόνοιαν και γενναιοτάτην καρτερίαν σας, η όποια ενίκησε και του γένους την αμάθιαν και αναισθησίαν, και των στρατηγών του την άπειθειαν και υπεροψίαν,  κατεπάτησε και τα ποταπά και χαμερπή φερσίματα των τουρκολατρών προεστώτων και καπεταναρέων, και τέλος πάντων εθρϊάμβευσέ  και εναντίον εις την έφόρμησιν των βαρβάρων Αρβανιτών, οΐτινες ήσαν το άνθος όλης της Αρβανιτιάς και κατά την ανδρείαν και πολεμικήν γύμνασιν, και κατά την εμπειρίαν και βουλήν, και κατά τα πλούτη, όπου εσύναξαν από όλην την Ρούμελην χρόνους 33 με τον ποτέ Τεπελενλή Αλή πασσάν’ επειδή όλους σχεδόν αυτούς όπου εις την δυτικήν Ελλάδα εναυάγησαν τους εγνώρισα προσωπικώς ακριβέστατα. Επιθυμούσα μεν αμέσως να σας φανερώσω τους στοχασμούς μου, όχι ότι τα γραφόμενά δεν έχουν την αυτήν δύναμιν με τα λεγόμενα, αλλ’ ότι των γραφομένων τα αμφιβαλλόμενα ή μη εννοούμενα λείπει ο γράψας να κάμη των απόδειξιν και διασάφησιν, των δε λεγομένων ώντας παρών ο λέγων τα θεραπεύει και τα δύω. Αλλ’ αι περιστάσεις μου δεν μου το σύγχωρουν, καθώς εύκολα ημπορεί να σας πληροφόρηση ο Στέφανός μου, όπου σας έστειλα. Και αν εθεραπεύονταν, ευθύς ερχομουν’ ελπίζω όμως να θεραπευθούν με το μέσον σας.

Αθανάσιος Ψαλίδας (1767-1829), υπήρξε λόγιος, συγγραφέας, διδάσκαλος και από τις σημαντικότερες μορφές του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.

Η Ελλάς, Γενναιότατε ανερ, εις την κατάστασιν, όπου ευρίσκεται τώρα, έχει μπροσθά της δύω επαρχίαις πολύ αναγκαίαις και εις αυξησίν της, και εις δυνάμωσιν της, και εις ασφάλειάν της: η μεν ανατολική Ελλάς την θεσσαλίαν, η δε δυτική την Ήπειρον. Και ημπορεί τινάς να ταϊς νομίση δύω προπύργια και οχυρώματα, και ενταυτώ και ορμητήρια, η Ήπειρος διά την Γκεγκαριάν (Ίλλυρικόν), και η Θεσσαλία διά την Μακεδονίαν.   Και αν δεν πλακωθούν και αι δύω πρέποντος και πρώιμα, ποτέ δεν θα έχει το γένος μας ασφάλειαν, ουδέ πλούτη υπέρογκο:, όπου έχει η Ήπειρος και η Λάρισσα ουδέ ακένωτους θησαυρούς, όπου έχει η  Θεσσαλία. Η Ήπειρος έχει ταΐς ακόλουθαις επαρχίαις : την Άρταν, την Πρέβεζαν, την Τζαμουριάν (όπου μοιράζεται σε δύω, εις Ντάι και Παρακάλαμο), τα Ιωάννινα, την Κόνιτζαν, την Παλιά Πωγωγιανήν, το Αργυρόκαστρο, το Δέλβινον (ύφ’ ο και η μισή Λιαπουριά), την Δεσνίτζαν, την Αυλώνα (όπου εχει την αλλην μισήν Λιαπουριάν και Μαλακάστραν), το Μπεράτι, την Τοτζκαριάν, την Τομορίτζαν, το Σκραπάρι, την Πρεμετήν, το Νταγκλί, την Γκιόρτζαν και Κολόνιαν.

Η Θεσσαλία έχει το Ζητούνι, τον Βώλον, την Ζαγοράν, την Λάρισσαν, ύφ’ ην και ο Τούρναβος, την Αλασσόνα, τα Τρίκκαλα, ύφ’ α και τα Άγραφα, και τους Σταούς (Καλαμπάκαν).

Τα βουνά, οπού ξεχωρίζουν την θεσσαλίαν από την Μακεδονίαν είναι ο Όλυμπος και τα Χάσια. Τα βουνά, όπου ξεχωρίζουν την Ηπειρον από την θεσσαλίαν, Μακεδονίαν και Γκεγκαριάν, είναι ο Πίνδος και το Τομόρι.

Η Θεσσαλία εις τους ευφορωτάτους κάμπους της έχει ως 70 χιλιάδων ζευγαριών τόπον, όπου το κάθε ζευγάρι ημπορεί να δώσει του αυθεντότοπου 500 γρόσια, και 1000 του ζευγίτη από γέννημα μοναχά, έξω από κρασί, βαμπάκι, σουσάμι, μετάξι και λάδι. Πλούτον έχει ακένωτον’ άλλα πόσος τόπος δουλεύεται τώρα; ως 10 χιλιάδων ζευγαριών επειδή η Αρβανιτιά εσκρόπισε τους Θεσσαλούς επί Αλή πασσά άλλους εις θεσσαλονίκι, και άλλους εις Σέρραις και μ’ όλον τούτο ο τόπος έκανε τόσα γεννήματα, όπου ο Άλή πασσάς εφόρτωνε καράβια διά την Ισπανίαν και Ιταλίαν. Η Ήπειρος δεν έχει μεν γεννήματα πολλά, έχει όμως ασήμι, μάλαμα και χάλκωμα τόσον, όπου πουθενά εις την Ρούμελην δεν ευρίσκεται επειδή όλης της Ρούμελης τα χρήματα εις την Ήπειρον εχώνευσαν επί του Αλή πασσά και του Αλή πασσά του ιδίου εις την Αρβανητιάν εξωδεύθηκαν και πολλά ολίγα εκουβαλίσθηκαν εις την Κωνσταντινούπολιν. Τα γένη όπου κατοικούν στη Θεσσαλία είναι Έλληνες χριστιανοί και Τούρκοι. Και Τούρκοι μοναχά είναι εις την Λάρισσαν, Τούρναβον, Τρίκκαλα και εις ολίγα κονιαροχώρια. Οι επίλοιποι όμως όλοι και εις τας πόλεις και εις κωμοπόλεις και εις τα χωριά, και των βουνών και του κάμπου, είναι όλοι Έλληνες χριστιανοί, καταβαρεμένοι από τα δοσίματα και τυραννίαις, και οι ορεινοί και πολεμικοί και φιλελεύθεροι, και μάλιστα στον Όλυμπον και Χάσια.

Της Ηπείρου δε τα γένη είναι δύω, Έλληνες χριστιανοί, και Αρβανίτες χριστιανοί και Αρβανίτες τούρκοι. Εις την Άρταν είναι πολλά ολίγοι μέσο Τούρκοι, και στα χωριά είναι όλοι Έλληνες  χριστιανοί, εις τον κάμπον δειλοί και εις τα βουνά πολεμικοί. Στην Τζαμουριά όλη σε πέντε έξη χωριά είναι αρβανίταις τούρκοι, και στα επίλοιπα, τα πολλά, είναι Έλληνες και Αρβανίτες χριστιανοί, φιλελεύθεροι και πολεμικοί, έξω από τέσσαρα χωριά, όπου είναι ανάξια διά πόλεμον, και αυτά είναι η Πλεσσίβιτζα, το Γερομέρι, η Φανερωμένη και το Φοινίκι, των οποίων οι κάτοικοι είναι ξενιτευμένοι και αμάθευτοι από ντουφέκι, σαν οι Ζαγορίσιοι. Εις το Παρακάλαμον όμως της Τζαμουριας δα τα χωριά είναι -πολεμικότητα, καθώς εδείχθησαν επί του Αλή πασσά, όστις διά να εξουσιάσει την Τζαμουριάν έπρεπε πρώτα να τραβήση αυτά τα χριστιανικά χωριά στο μέρος του με ταξίματα και αυτά είναι η Λαμπανίτζα, του Τζαμαντά, του Μπαμπούρη, του Λιδ, η Λευτοκαρυά, του Κοότζη, του Λύκου, η Ρεβενή, η Λίστα και καθεξής ως την Κακαβιάν του Αργυροκάστρου, οι όποιοι ως αγνοί Έλληνες και πέρυσι πρόσμεναν από τους Σουλιώταις μόνον μπαρούτην και μολύβι, διά να πολεμήσουν διά την Ελευθερίαν τους, και δεν τους έδωκαν επειδή οι πρώτοι τους Σουλιώταις ήταν προδόταϊς, και είχαν σκοπόν νά κάμουν αυτό όπου έκαμαν διά να διαλάμψουν οι Έλληνες και υπέρ πάντας ή γενναιοψυχία σου.

Τούτο δεν το έμαθα εδώ, άλλα το ήκουσα πέρυσι από τους ίδιους Πάρακαλαμίτας, όπου και Μπαλτιμοχωρίταις λέγονται, όταν έπερνουσα διά εδώ, με τους οποίους ωμίλησα αρκετά και μου υποσχέθηκαν ηρωϊσμόν. Φέτος όμως, αν τους ζυγώση δύναμις του γένους και τους δώσει μπαρούτη, ευθύς ενώνονται με την κολώναν του γένους, όπου είναι ως πέντε χιλιάδες ντουφέκι καλό.

Τα Γιάννινα έχουν Τούρκους πολλά ολίγους μόνον μέσα στην πολιτεία, και σ’ όλα τα χωριά είναι χριστιανοί και τα περισσότερα χωριά και μαθημένα στο ντουφέκι, καθώς τα Τζουμέρικα, η Γότιστα με το Κράψι καί λοιπά γειτονικά, η Λάκκα η γιαννιώτικη, η σεβόμενη τον στρατηγόν της δυτικής Ελλάδος Μάρκον, και τα Κούρρεντα, όπου είναι χωριά του Μεγάλου Λόγκου και συνορεύουν με την Λαμπανίτζαν καί Μπαλτιμοχώρια, όπου ανωτέρω είπα.

Από τα 44 χωρία του Ζαγορίου, όπου όλα σχεδόν είναι στα βουνά, μόνον δεκαπέντε είναι όπου βαστουν ντουφέκι, καθώς η Λάιστα, η Βουβούσα, η Λεσνίτζα, το Ντεμπρίνοβο, το Γρεβενίτι, το Φλαμπουράρι και καθεξής, τα επίλοιπα όμως είναι καλά να κουβαλούν ζωοτροφίαις στο στράτευμα του γένους, επειδή έχουν μουλάρια καλά και μερικοί πλούσιοι να συντρέξουν με άσπρα.

Η Παλιά Πωγωνιανή δεν έχει Τούρκους ολότελα και ευγάζει και ντουφέκια καλά, όταν τούτα τα χωριά ένωθουν, όπου και είναι ηνωμένα, με τα χωριά της Ζαγοριάς Σιέπερη, Κότζκα, Χορμόβα και επίλοιπα, όπου είναι πολεμικώτατα.

Η Κόνιτζα μόνον στην πολιτεία έχει ολίγους τούρκους, τα χωριά της όμως όλα είναι χριστιανικά και γερά στα άρματα, και όλα στα βουνά, καθώς και της Παλιάς Πωγωγιανής και Ζαγοριάς ως την Πέστιανην, όπου είναι αι πύλαις αι μεσιαΐς της Ηπείρου. Εις του Αργυροκάστρου την επαρχίαν τουρκοι Αρβανίταις είναι μόνον εις το Αργυρόκαστρον, Λιμπόχοβον και Λιαζαράτι’ στα επίλοιπα όμως χωριά είναι όλοι χριστιανοί, γεροί στα άρματα, και μάλιστα η Ρίζα η πολεμικώτατη, που είναι το Χόρμοβο, Λάμποβο, Λέκλι και άλλα χωριά δυνατά, οπού ημπορούν να βαστάξουν ταΐς πρώταις πύλαις της Ηπείρου, εις του Σιουμπάση το γιοφύρι εις τα στενά υποκάτω από το Χόρμοβο.

Του Δελβίνου η επαρχία έχει τούρκους και στην πολιτείαν και στα χωριά της Λιαπουριάς, είναι όμως και χριστιανικά χωριά και πολλά και δυνατά, καθώς το Λυκούρσι, η Νίβιτζα, το Λούκοβο, ο Αίβασίλης, Η Χειμάββα, το Κιαπερό, το Βούνο, οι Δρυμάδες και η Παλάσα, και εις το λιμάνι Πάνορμο και κάστρο δυνατό στα χέρια των Χειμαρριώτων.

Η Αυλώνα έχει τούρκους πολλούς και ολίγους χριστιανούς άλλα τούτων των χωριών η τουρκοσύνη τι ωφέλει; όπου υπανδρεύεται ο τούρκος και παίρνει χριστιανήν και ο χριστιανός τούρκαν;

Η Τοτζκαριά δεν έχει ολότελα χριστιανούς, και αυτοί οι Τότζκηδες, όπου έβγαιναν ως 4000, είναι οι πολεμικώτεροι Αρβανίταις επειδή εζούσαν πάντοτε με τα  άρματα. Το Μπεράτι έχει ολίγους χριστιανούς, και τους πολλούς τους έχει στον περίφημον κάμπον της Μουζακιάς. Η Τομορίτζα έχει και τούρκους Αρβανίταις και χριστιανούς, και χριστιανούς πολλά δυνατούς εις την περιοχήν Γραμπόβα. Η Ντεσνίτζα έχει πολλά ολίγους χριστιανούς, καθώς και το Σκραπάρι. Το Πρεμέτι και Νταγκλί έχει τούρκους πολεμικούς, οπού ζυγώνουν τους Τότζκηδες, έχει καί χριστιανούς και στην πολιτεία, και στα χωριά. Η Κολόνια έχει και τούρκους και χριστιανούς πολλούς.

Όλαις αι άνω ειρημέναις επαρχίαις και τοπαρχίαις (βιλαέτια) της Αρβανητιάς εις τον καιρόν του Αλή πασσά, όπου και την εξουσίαζεν όλην, επειδή την υπόταξε και πολεμικώς και βασιλικώς, και είχε και ψωμιά και της έδιδεν, όταν έστρατολογουσε, και αν εσκοτώνονταν και κανένας μπουλούμπασσης στη δούλευσή του, έδινε το ψωμί των παιδιών του, δεν έβγαζαν περισσότερους από 30.000 αρματωμένους, και τούτους με μεγάλην σφίξιν, και συγκαταλέγονταν σ’ αυτόν τον αριθμόν και γέροντες στρατιώταις και παιδιά 15 χρονών, όπου τους εβλέπαμεν συχνά συγκαταλέγονταν και πολλοί χριστιανοί Αρβανίταις.

Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος (1791-1865) αγωνιστής του 1821, διπλωμάτης και πολιτικός που διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην πολιτική ζωή του τόπου κατά την Επανάσταση και στις πρώτες μετεπαναστατικές δεκαετίες.

Από αυτόν τώρα τον αριθμόν πρέπει να αφαιρεθούν όσοι εχάθηκαν εις διάστημα 2 ½  χρόνων από την αποστασίαν του ποτέ Αλή πασσά έως τώρα. Και αυτοί είναι οι ακόλουθοι: 800 εχάθηκαν εις την εκδρομήν διά να χαλάσουν το στρατόπεδον’ 1200 μέσα στο κάστρον από έπιδημίαν σκορβουτικήν με δευτέρι του ιατρού και οι δύω αριθμοί, 500 αρβανίταις εχάθηκαν έξω με τους βασιλικούς στην πολιορκίαν’ 4000 εχάθηκαν με τον Ήμέρ πασσάν και Μεχμέτ πασσάν εις την Λειβαδιάν’ επειδή εκίνησαν από τα Ιωάννινα με 5000, και εγύρισαν με 1000, εις την Πελοπόννησον σταις αρχαΐς εχάθηκαν 400, είς το Ξηρόμερο εις την αρχήν με τον Νούρκαν εχάθηκαν 200, είς ταΐς μικραΐς εκστρατείαις στα Άγραφα και Πατρατζίκι 600, στην μεγάλην εκστρατείαν εις την Πελοπόννησον με Γκέγκηδες και Μακεδονίταις και Θεσσαλούς όπου υπερέβαιναν ταΐς 30.000, ήταν αρβανίταις ως 3000, στην δεύτερην εκστρατείαν του Μεχμέτπασσα, όπου εφθασεν ως τα Σάλωνα και εγύρισε πίσω στο Ζητούνι, έχασεν αρβανίταις Κολονιάταις και Σκραπαλήδες υπέρ τους 1.500, στο Κακοσούλι συμπεραίνω να εχάθηκαν ως 1000, τον παρελθόντα Ιανουάριον εναυάγησέν ως εις μεγάλην σκόπελον εις την Αίτωλίαν κατά το Μεσολόγκι, Βραχώρι και Αχελώον και Ακαρνανίαν το άνθος της Αρβανητιας ως 10.000, πόσοι εγλότωσαν από αυτούς είναι άδηλον. Είναι και στην Αυλώνα στασιάζοντες με τον Αχμέτμπεην Βλόρα ως 2000, έχει και ο Χασάνμπεης Βρυόνης εις το Μπεράτι, όπου αντιστέκεται εις την στάσιν της Αυλώνας 500. Πολλά ολίγοι λοιπόν μένουν να φυλάξουν τα σπίτια τους εις όλην την Αρβανητιάν.

Η Θεσσαλία έπαθε το ίδιο με την Αρβανητιά, οπού δεν σας λανθάνει. Προς τούτοις έφθειρε και η πανώλη πολλούς, και τώρα αι πόλεις της Θεσσαλίας ερήμαξαν από άνδρες. Διά την Μακεδονίαν δεν λέγω ολοτελώς’ επειδή οι πρώτοι ανιάνιδές τους εχάθηκαν πανστρατιά εις την εκστρατείαν τής Πελοποννήσου, καθώς και πολλοί Γκέγκιδες από το Καρκάνδελη και Πιστριάνι. Η Θράκη και η Παριστρίδα προσέχει εις τον Προύτον και Δούναβιν. Η καθόλου Γκεγκαριά διχοστατεΐ, διά την πολυαρχίαν, προσέχει και εις τον δεσπότην του Μαυροβουνίου, και εις τον Πρένκα των Μερεντίτιδων, οι όποιοι, αν το στράτευμα της δυτικής Ελλάδος φθάσουν εις τας πύλας της Ηπείρου, αυτοί είναι αρκετοί νά καταρουφήσουν την Γκεγκαριά. Η Μπόσνα επσπειλεΐται από την Σερβίαν και Ερτζεγοβίναν. Η Ασιατική Τουρκιά, αν και καθ’ εαυτήν αναξία, μ’ όλον τούτο καταγένεται εις τον Περσικόν πόλεμον και εις την αποστασίαν του Πασσιά από το Άκρι. Και τούτη είναι η πολεμική κατάστασις των έχθρων μας η δε πολιτική οποία; Πολύ χειρότερη από την πολεμικήν’ επειδή τα νουνεχέστερα ριτζάλια, και μάλιστα ο Χαλέτ εφέντης, καθώς και οι παλαιότεροι, πρακτικότεροι πασσάδες και πιστότεροι, σάν ο Χουρσήτ πασσάς, εφονεύθηκαν από τον μέγαν Σουλτάνον, όπου δεν εντρέπονται οι Ευρωπαίοι να τον ονομάζουν μέγαν αυθέντην.

Τα πράγματα λοιπόν της Τουρκίας είναι ακριβέστατα εις την καταστούν όπου είπα. Την κατάστασιν όμως του γένους μας δεν την ηξεύρω’ εκείνο όμως όπου ημπορώ να συμπεράνω είναι τούτο, ότι το γένος μας είναι άμαθες, άτεχνον και πτωχόν. Είναι όμως αγχίνουν, ανδρείον και ορμητικόν. Έχει και διχόνοιαις, αλλ’ αι περισσότεραις προέρχονται από τους Τουρκολάτρας, όπου σώζονται, και όπου χρειάζονται καθάρισμα με τον ώφελιμώτερον και ησυχώτερον τρόπον, όπου οι φρόνιμοι στοχασθουν. Και όταν οι Τουρκολάτραις και τρυφηλοί και οι. ύπερηψανοϊσχυρογνώμονες με διαφόρους τρόπους λείψουν, τότε και αι διχόνοιαις θα παύσουν αναμφιβόλως. Τα επίλοιπα όμως λάθη της αμαθίας και αναισθησίας εύκολα η γενναία φρόνησίς σας τα εξομαλίζει, καθώς και εως τώρα τα έξωμάλισε. Και αν οι Ήρωες του γένους επιθυμούν τόπους, αν επιθυμούν χρήματα, ιδού πρόκεινται αυτά εις την Αρβανητιάν και θεσσαλίαν τόσα, όσα ουδέ να τα ϊδεασθούν ημποροΰν. Και τώρα ευκολώτερα ημπορούν να πηγαίνουν να τα αποκτήσουν, παρά όπου ηξεύρουν να τα λογαριάσουν, διότι εκείνοι, όπου θα τα εφύλαγαν, εχάθηκαν εις την Αιτωλίαν και εις την Πελοπόννησον.

Η γνώμη μου λοιπόν είναι η ακόλουθος: Αφ’ ου άποπαστρευθη το άνθος της Αρβανητιάς, όπου αύτου έναυάγησε, τα ελληνικά στρατεύματα να προχωρήσουν εις την Ήπειρον αξίως της Ελλάδος, και ολίγα πολεμικά πλοία να αποκλείσουν την Πρέβεζαν καί Πάργαν διά θαλάσσης, καί ένα μέρος του στρατού, από Άρταν διά ξηράς να προχώρηση εις Πρέβεζαν, και το άλλο το περισσότερο να φθάση τα Πέντε Πηγάδια, όπου θέλουν εΰρη τόσους συντρόφους, όπου θα θαυμάξουν, φθάνει όμως να είναι αρκετό το σώμα και να φερθεί Ελληνικά προς τους συνάδελφους του χριστιανούς.

Είπα αρκετό, διά να ενκαρδιωθουν και Τζουμερκιώταις και Λακκιώταις και οι λοιποί, όπου είπα ανωτέρω και όχι 200 ή 300 άνθρωποι σαν το απερασμένον καλοκαίρι, άλλα πέντε και έξι χιλιάδες, και με δεκαπέντε κανόνια και καμιά 300 καββαλλαρέους. Και ελληνικά να φερθούν, όπου να μην αρπάζουν το βιό των Ελλήνων και να το πουλούν, καθώς έκαμαν πέρυσι οι καπιταναρέοι Σουλιώταις και ο επάρατος (έχει διαγραφεί η λ. Σουλιώτης) Βαρνακιώτης.

Και τότε, αν ακολουθήσουν, ως είπα, θα αυξήσουν τόσον όπου σε δέκα ημέρες φθάνουν σταΐς πρώταις πύλαις της Ηπείρου, όπου είναι στον Πίνδον, Οστανίτζαν, Κόντζαν, Πέστιανη και Χόρμοβο. Επειδή οι παραθαλάσσιοι από την Χειμάρραν πλακώνουν ευθύς το Δέλβινον και αναβαίνουν στο Σοπότι, του Αργυροκάστρου, στην Καλιάσαν και στο βουνό της Παλάσας’ φθάνει να τους πηγαίνουν και 4 ή πέντε καράβια να πιάσουν το κάστρο Παλέρμο και να τους δώκουν μπαρούτην. Και τότε εκείνοι από το Σοπότι ενώνονται με τα Μπαλτιμοχώρια κατά την Χρυσοβίτζαν και Κακαβιάν, έχοντες αντικρύ την Ρίζαν, Λουντζαριά, Ζαγόρια, Δρόπολιν, και πίσω της την Παλιά Πωγωνιανήν και έτσι ενώνονται όλοι, καθώς τους είναι ωμιλημένον καί καρτερούν με προθυμίαν, και γίνονται αυτοί πρόμαχοι του Ελληνικού, όπου θα είναι στα Ιωάννινα ηνωμένος με Τζουμερκιώταις, Λακκιώταις και επίλοιπους, όπου θα γένουν 15.000. Καί έτζι ως οπισθοφυλακή θα προχώρηση στο Αργυρόκαστρον χωρίς πόλεμον, και θα εύρη εκεί και τους προμάχους ως 5000.

Το ίδιο και ταυτοχρόνως πρέπει, στοχάζομαι, να ακολουθήσω και η ανατολική Ελλάς εις την θεσσαλίαν, διά να φθάση την ερχομένην άνοιξιν εις τας πύλας της Θεσσαλίας, όπου είναι του Μπαμπά, της Αλασσόνας, των Γρεβενών ως το Πίσω ντέρι, όπου να ασφαλίση την Ήπειρον από την Μακεδονίαν. Σας βεβαιώνω ότι αυταΐς αι δύω εκστρατείαις θα ευτυχήσουν επειδή πουθενά στρατόπεδα δεν θα απαντήσουν. Αι πύλαις, όπου είπα, είναι τόσον στεναΐς, όπου 200 στρατιώταις ήμποροϋν να εμποδίσουν χιλιάδες άλλα και που απόμειναν πλέον χιλιάδες να έλθουν; Αυτοί οι φόβοι ενσπείρονχαι από τους Τουρκολάτραις σαν φόβητρα οι επάρατοι, καθώς και το πρόβλημα των χρημάτων τάχα, όπου χρειάζονται δι’ αυταΐς, και δεν έχουν. Αυτού όμως, όπου στέκονται αρματωμένοι χρειάζονται περισσότερα άσπρα και ζωοτροφίαις, και χωρίς ελπίδα να πάρουν από τους εχθρούς. Αν όμως οι ίδιοι εφορμήσουν, ουδέ ζωοτροφίαις θα χρειασθούν’ επειδή θα εΰρουν των έχθρων, και έχουν και βεβαίαν ελπίδα και τους λοιπούς αδελφούς τους να ελευθερώσουν, και άσπρα αναρίθμητα να πάρουν στην Αρβανητιά, και πίσω να μείνει ο τόπος τους ήσυχος, όπου να δουλεύεται από τους γέροντας και αναξίους του πολέμου και από ταΐς γυναίκες και να καλλιεργήται και να πλουτίσει και από λάφυρα όπου θα στέλνουν οι εδικοί τους από τον πόλεμον.

Είναι χρεία ακόμη να κατασκευάζονταν πολλά ογλίγωρα ως δέκα βάρκαις κανονιέραις εις το Λουτράκι, όπου να δίδουν παντού εις τον κόλπον τον Αμβρακικόν τον τρόμον, και να συνεργήσουν και εις την ταχεϊαν παράδοσιν της Πρέβεζας, και εις άλλα πολλά να χρησιμεύσουν διά απόβασιν στρατού, όπου η βαθύνοια σας καταλαμβάνει. Προ πάντων είναι χρεία να περιποιηθεί ο στόλος του γένους, και να μη πικραίνουν τους ναυτικούς Υδριώταις, όπου έκαμαν τα αδύνατα δυνατά εις την Σωτηρίαν του γένους, οι υπερήφανοι και πλεονέκταις Μωραΐταις, διά να μην ακολουθήσει σχίσμα από δυσαρέσκειαν, και ακολούθως βλάβη και κίνδυνος, επειδή και ηξεύρω, ότι οι προεστοί του Μωρέως εσυνήθισαν από τούς βαρβάρους Τούρκους, και αγαπούν τα παρόμοια, και στοχάζονται τους άλλους, όπου εθυσιάσθηκαν, ότι είχαν χρέος, και αυτοί εις ανταμοιβήν δεν έχουν χρέος να τους δώσουν τίποτε.

Η μεγάλη σου και περίπυστος φρόνησις, πιστεύω, ότι θα θεραπεύσει και αυτά το πάθος τους, και μάλιστα τώρα, όπου το πράγμα ζυγώνει στην ακμήν, αποδείχνωντάς τους τον κίνδυνον, όπου ημπορεί να προέλθη από παρόμοιαις δυσαρέσκειαις και σχίσματα, τα όποια ημπορούν να τα αυξήσουν οι σωζόμενοι Τουρκολάτραις στον Μωρέαν, τους οποίους η θεία δίκη όλους ομού να τους αστραπόκαιε, τι μεγάλη ωφέλεια θα ήταν!

Ως τόσον η ναυτική είναι αναγκαία εις την εκστρατείαν της Ηπείρου, και διά την Πρέβεζαν, και δια το Πάνορμο της Χειμάρρας, όπου από εκεί να κτυπήσει και να εξσυσιάση την Αυλώνα (σαν ο Αλή πασσάς), διά να πέσει ύστερα μόνη της η Λιαπουριά και Τοτζκαριά, και ευθύς να αρχίσει το ντουφέκι στη Γραμπόβα κατά το Σιένε πρίμτ, όπου τα Ακροκεραύνια και αι πύλαις της Αρβανιτιάς διά την Γκεγκαριά αι κυριώτεραις και δυνατώτεραις.

Αχ! αν είχε το γένος μας ως δέκα χιλιάδες στράτευμα ξένον τακτικόν, μισθωτόν, τι μεγάλα θαύματα θα κατώρθωνε! και μάλιστα τώρα, όπου η Αγγλία, άφ’ ού ο Μισέλλην υπουργός της Καστλεαρής από θείαν δίκην εφονεύθηκε, και ο φιλέλλην Καννίγκιος έγινεν υπουργός των έξω πραγμάτων, καθώς με βεβαιώνουν οι φίλοι μου από Λόνδραν από ταΐς 24 παρελθόντος Δεκεμβρίου, κυττάζει την Ελλάδα με ιλαρόν μάτι, τώρα λέγω, αν έστελνε 4000 τακτικά με άλλαις τόσαις άτακτα στρατεύματα στην Ήπειρον’ και 6.000 τακτικά στρατεύματα μι άλλαις τόσαις άτακτα εις την θεσσαλίαν, τότε το γένος θα έλαμπεν υπερβολικά, θα έπλουτιζε, και θα εΰγαζε τα έξοδα εκατοντάδιπλα, και θα τελείωνε το παν και ογλίγωρα θα υπόταζε το παν. Και τούτο το τακτικόν μισθωτόν δεν το χρειάζονταν το γένος διά πάντα, άλλα διά έναν χρόνον, και ύστερα εσύσταινεν έδικόν του και περισσότερον και καλήτερον. Τούτο το τακτικόν θα χρησίμευαν όχι διά ταχεΐαν προχώρησιν, άλλα και διά ταπείνωσιν μερικών καπιταναρέων και ισχυρογνωμόνων υπερήφανων προεστώτων υπεροπτικών της ανθρωπότητος, ως τουρκομαθημένων και τουρκολατρών.

Η μεγάλη σου φρόνησες, γενναιότης, και καρτεροψυχία, πιστεύω, ογλίγωρα θα υπερνίκηση ολαις ταΐς δυσκολίαις, και θα καταστήσης το γένος όχι μόνον ζών, άλλα και λαμπρότερον από τους προγόνους του. Επειδή το πάλαι ήτον διηρημένον, ως γνωστόν σας, το έθνος εις πολλά γένη αντιπολιτευόμενα, και επάσχισαν οι φρόνιμοι να το ενώσουν εις εν γένος με το αμφικτυονικόν κριτήριον’ άλλα δεν επρόφθασαν έξ αιτίας των εξωτερικών πολέμων, και των εσωτερικών. Τούτο όμως τώρα κατωρθώθηκε με τον χριστιανισμόν, και όλο το έθνος είναι ηνωμένον με τον τίμιον σταυρόν, και τα σχίσματα, όπου έχει τώρα, ή όπου ημπορεί να έχει, είναι προσωπικά από πάθη ιδιαίτερα, και όχι εθνικά και τα ιδιαίτερα πάθη, ως μερικά των προεστών, εύκολα διορθώνονται, ή με μίαν αυστηράν προσταγήν, ή με μίαν χρήσιμον εξόντωσιν του εμπαθούς διά το Κοινόν συμφέρον, ως Ζιζανίου.

Στοχάζομαι, ότι η βουλή του γένους θα θεσπίση εις την Πελλοπόνησον και διά την ανατροφήν των παιδιών, και θα διορίσει σχολεία κανονικά κατώτερα, εις τα όποια να παιδεύωνται τα Ελληνόπουλα από τα πέντε χρόνια ως τα δώδεκα, γενικώς όλα την ιεράν κατήχησιν, την ιεράν Ιστορίαν, την ιστορίαν του γένους, την αριθμητικήν, την γεωγραφίαν του Ελληνικού Κράτους διεξοδικά, και των άλλων τόπων σύντομα, την τελειοποίησιν της μητρικής τους γλώσσης, την ηθικήν. Και όλα τούτα να τα μαθαίνουν στη μητρική τους γλώσσα, και η παλαιά Ελληνική να μείνει ως γλώσσα, και να διδάσκεται εις τα ανώτερα σχολεία τα επιστημονικά, όταν γένουν’ επειδή διά τέτοια σχολεία δεν έχει καιρόν ακόμη το γένος, καθώς και η λατινική. Η μάθησις όμως αυτή των παιδιών να γίνεται τρεις ώραις προ του γεύματος, και δύω μετά το γεύμα’ και κάθε ημέραν το δειλινόν μίαν ώραν να χορεύουν τα παιδιά με πατριωτικά τραγούδια, και τον χορόν να τον σέρη ένας νέος πατριώτης αρματωμένος και ο χορός να είναι κοπιαστικός, ως είδος παλαίστρας, όπου να χρησιμεύει και διά την υγείαν, και διά την εύρυθμίαν του σώματος των παιδιών. Αλλ’ αυτά η του γένους βουλή τα γνωρίζει καλύτερα από κάθε άλλον. Τέτοια ως τόσον μικρά βιβλιαράκια είναι τυπωμένα προ πολλού από τρεις κόλλαις και τέσσαρες, και ημπορούν να ξανατυπωθούν από την τυπογραφίαν του γένους.

Ήκουσα, ότι ήλθεν αυτού από την Γερμανίαν ένας παλαιός μαθητής μου Θεοχάρης Κεφάλας Μπαρώνος με τακτικόν στράτευμα, του οποίου άγαπουσα να εστέλνονταν ασφαλώς ή έγκλειστος, εις την οποίαν τον ειδοποιώ, ότι ζώ, και ότι είμαι εις Κερκύραν, και ας μου αποκριθεί.

Διά συνεργείας μου στέλνεται μία μικρή βοήθεια εις το γένος, ο Καπετάν Ζώης με τα παιδιά Τζαβέλα ως τριάντα στρατιώταις διαλεμένοι και τίμιοι, και άξιοι, και πιστοί, και πολεμικοί, και έμπειροι των τόπων’ επειδή εστάθηκαν εις όλους τους πολέμους της Λάκκας και Άρτας και αυτού του Καπετάν Ζώη ενεμπιστεύθηκα και τα παρόντα γράμματα διά να σας τα εγχείριση, επειδή έχει εδώ την φαμηλιάν του και παρακαλώ να είναι εις την ευνοιάν σας.

Έμαθα ότι ο γαμβρός μου Λουκάς έπεσεν αιχμάλωτος αυτού’ ήταν ιατρός του Ομέρ πασσά αν αληθεύει, να είναι, παρακαλώ, εις την ευνοιάν σας, και ο Στέφανος Βιλαράς σας πληροφορεί δι’ αυτόν.

Αξιώσατε με, παρακαλώ, προσταγών σας, και θέλετε με εΰρη προθυμότατον εις την εκπλήρωσίν τους. Ο Στέφανος όμως να κάμει τον τρόπον, όπου τον έχω ειπεί, διά να μου έλθουν εις χείρας και όχι σαν την άλλην, όπου δεν την έλαβα επειδή ο γαμβρός Λέλη, όπου μου την έφερε δεν ηθέλησε να υπακούσει εις τους τρόπους, όπου τον είπα.

Σας εβάρυνα με την πολυλογίαν μου, ηξύρω όμως ότι με συμπαθατε’ επειδή προέρχεται από το φιλόπατρι.

1823 Φεβρουαρίου 12 Κέρκυρα

Της υμετέρας γενναιότατης υψηλότητος πρόθυμος εις τας προσταγάς της Αθανάσιος Ψαλίδας».

 

 

 Η επιστολή του Αθανάσιου Ψαλίδα αναδημοσιεύεται από το πρώτο τεύχος της «Ηπειρωτικής Εστίας» που κυκλοφόρησε τον Μάιο του 1952.

Advertisements